Hình thành “lá chắn” vững chắc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Công tác kiểm tra trở thành “nhiệt kế” của thị trường

Ban hành năm 2019, Chỉ thị số 30-CT/TW của Ban Bí thư được ví như một “tuyên ngôn chính trị” về trách nhiệm của Nhà nước trong bảo vệ người tiêu dùng - nhóm đối tượng chiếm 100% dân số nhưng trước đó lại ít được luật pháp và chính sách bao phủ một cách hệ thống.

Sau 5 năm triển khai, Chỉ thị đã được cụ thể hóa bằng hàng trăm kế hoạch hành động của các bộ, ngành, địa phương; trở thành kim chỉ nam cho hoạt động thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm, đồng thời mở ra một cách tiếp cận mới: Bảo vệ người tiêu dùng không chỉ bằng pháp luật, mà bằng cả sự tham gia của xã hội.

Bộ Công thương - cơ quan được giao trọng trách đầu mối đã huy động toàn bộ hệ thống từ trung ương đến địa phương tham gia. Trong giai đoạn 2020 - 2024, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia thành lập 75 đoàn thanh tra, kiểm tra, xử phạt 7,6 tỷ đồng đối với các hành vi vi phạm quyền lợi người tiêu dùng.

Lực lượng chức năng kiểm tra một cơ sở kinh doanh gạo ST25

Tổng cục Quản lý thị trường (nay là Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước) xử lý gần 322.000 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách 3.276 tỷ đồng.

Từ các chiến dịch như “Truy quét hàng giả, hàng nhái tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh” hay “Phòng chống gian lận thương mại trong thương mại điện tử”, đến các vụ án cụ thể - gạo ST25 giả mạo nhãn hiệu “Gạo Ông Cua” ở Bắc Ninh, hàng chục nghìn sản phẩm giả bán qua livestream tại Thanh Hóa, kho buôn lậu tại Lào Cai, Quảng Ninh, Hưng Yên - công tác kiểm tra, giám sát đã khẳng định vai trò “thanh gươm bảo vệ niềm tin” của người tiêu dùng.

Không chỉ Bộ Công thương, các bộ ngành khác cũng đồng loạt hành động. Bộ Khoa học và Công nghệ kiểm tra gần 1.000 cơ sở, xử phạt 11 tỷ đồng; Bộ Y tế tiến hành 8 đoàn thanh tra, 68 đoàn kiểm tra, xử lý 274 hành vi vi phạm với 23 tỷ đồng tiền phạt; Bộ Nông nghiệp và Môi trường mỗi năm thanh tra tới 30.000 cơ sở, lấy 65.000 mẫu giám sát an toàn thực phẩm, xử lý hơn 2.400 vụ.

Ở biên giới, Bộ Quốc phòng phối hợp các lực lượng chức năng thực hiện hơn 6.500 lượt kiểm tra, khởi tố 22 đối tượng liên quan buôn bán hàng cấm, hàng giả, hàng nhái.

Đáng chú ý, các địa phương cũng không đứng ngoài cuộc. Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Lào Cai, Quảng Ninh… đều tổ chức cao điểm kiểm tra thị trường dịp lễ, Tết, với tổng số hơn 353.000 cuộc thanh, kiểm tra, xử lý 277.000 vụ việc, phạt tiền 5.540 tỷ đồng chỉ riêng năm 2024.

“Mỗi sản phẩm thật được bảo vệ là một niềm tin được giữ lại. Mỗi hành vi gian dối bị phát hiện là một bước tiến của công lý”, một cán bộ Quản lý thị trường Hà Nội chia sẻ trong chiến dịch cao điểm Tết 2025.

Khi người tiêu dùng trở thành trung tâm - từ thụ động sang chủ động

Một trong những điểm sáng nhất của giai đoạn 5 năm chính là sự trưởng thành của người tiêu dùng Việt Nam. Nếu như trước đây, họ thường chấp nhận chịu thiệt khi gặp tranh chấp, thì nay, nhờ các kênh hỗ trợ và pháp luật ngày càng hoàn thiện, người tiêu dùng đã biết tự bảo vệ mình và lên tiếng mạnh mẽ.

Tổng đài 1800.6838 do Bộ Công thương vận hành được xem là “trái tim kết nối” của hệ thống bảo vệ người tiêu dùng. Chỉ trong giai đoạn 2021 - 2025, tổng đài đã tiếp nhận trên 50.000 cuộc gọi, trong đó 80% được xử lý trực tiếp. Gần 1.000 đơn thư khiếu nại được tiếp nhận và giải quyết, với 85% vụ việc thành công, giúp người tiêu dùng khôi phục quyền lợi chính đáng.

Cùng với đó, Cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo vệ người tiêu dùng được hình thành, tích hợp dữ liệu từ tổng đài, cổng thông tin điện tử, website doanh nghiệp và phản ánh trên mạng xã hội. Đây không chỉ là hệ thống ghi nhận, mà còn là công cụ để cơ quan quản lý phân tích xu hướng, phát hiện vi phạm, đưa ra cảnh báo sớm - điều mà trước đây chưa từng có.

Người tiêu dùng chủ động lựa chọn sản phẩm chất lượng

Trên không gian mạng, các hoạt động tuyên truyền, cảnh báo được đẩy mạnh. Báo Công thương, VTV, VOV, Báo Nhân Dân, cùng hàng chục cơ quan báo chí trung ương đã mở chuyên mục như “Cảnh báo tiêu dùng”, “Hàng giả - hiểm họa thật”, phản ánh kịp thời những chiêu trò mới của tội phạm thương mại điện tử.

Nhiều địa phương như TP Hồ Chí Minh, Bắc Ninh, Nghệ An, Bình Dương đã thiết lập tổ phản ứng nhanh tiếp nhận thông tin người dân; sử dụng mạng xã hội để lan tỏa các cảnh báo về sản phẩm vi phạm.

Đặc biệt, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 được Quốc hội thông qua là “bước ngoặt” cho sự chuyển đổi này. Luật cho phép người tiêu dùng được yêu cầu thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc khởi kiện theo thủ tục rút gọn, tạo cơ chế linh hoạt, tiết kiệm chi phí và thời gian. Lần đầu tiên, khái niệm “người tiêu dùng yếu thế” (phụ nữ, người cao tuổi, trẻ em, người ở vùng sâu, vùng xa) được ghi nhận - khẳng định tính nhân văn trong chính sách.

Thách thức mới và hướng đi của một xã hội tiêu dùng minh bạch

Dù đạt được nhiều kết quả nổi bật, báo cáo của Bộ Công thương cũng thẳng thắn chỉ ra: thương mại điện tử và kinh doanh xuyên biên giới đang tạo ra những “vùng xám” pháp lý.

Việc kiểm soát chất lượng hàng hóa online, xử lý quảng cáo sai sự thật, hàng hóa nhập lậu ẩn danh vẫn gặp khó khăn. Nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa ý thức được trách nhiệm pháp lý trong bảo vệ người tiêu dùng, thậm chí lợi dụng chính sách thông thoáng để trục lợi.

Công tác hậu kiểm vẫn còn hạn chế, ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc sản phẩm chưa phổ cập, cơ sở dữ liệu giữa các ngành chưa liên thông. Đặc biệt, các sản phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng – như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, thuốc đông y - vẫn tiềm ẩn rủi ro lớn.

Trước thực trạng đó, các bộ ngành đang triển khai hướng đi mới: Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn (Big Data) trong theo dõi giao dịch điện tử, cảnh báo hành vi bất thường; Kết nối dữ liệu giữa Bộ Công thương, Bộ Công an, Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và địa phương nhằm giám sát xuyên suốt chuỗi cung ứng; Xây dựng hệ thống hậu kiểm tự động cho các sàn thương mại điện tử lớn như Shopee, Lazada, Tiki, nhằm chặn hàng vi phạm ngay từ khâu đăng bán.

Không chỉ siết chặt quản lý, Chính phủ còn hướng tới việc “trao quyền tiêu dùng an toàn” - tức là xây dựng năng lực nhận biết, lựa chọn thông minh cho người dân. Các chiến dịch truyền thông với khẩu hiệu “Người tiêu dùng thông minh - thị trường lành mạnh” được đẩy mạnh trên khắp 63 tỉnh, thành phố.

Tại Hà Nội, nhiều trường đại học, tổ chức đoàn thể đã lồng ghép nội dung về tiêu dùng an toàn vào chương trình ngoại khóa. Ở TP Hồ Chí Minh, Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng phối hợp doanh nghiệp triển khai “tháng hành động vì người tiêu dùng” với hàng trăm gian hàng thật, hàng chuẩn.

Hoa Thành