Làng nghề ven sông Hồng trước cơ hội mới

Làng nghề gắn liền với những di tích, di sản

Người Hà Nội xưa có câu ca: “Nhĩ Hà quanh Bắc sang Đông / Kim Ngưu, Tô Lịch là sông bên này” (Nhĩ Hà là tên gọi khác của sông Hồng). Theo TS Lê Việt Liên Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn Lâm KHXH Việt Nam, sông Hồng đã để lại dấu ấn đậm nét tại vùng văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Dòng sông mẹ không chỉ là cái nôi của nền văn minh lúa nước mà còn là khởi nguồn nền văn hóa của Việt Nam với lối sống của văn hóa làng xã đến bây giờ vẫn còn tồn tại.

Dọc theo hai bên bờ sông Hồng hiện tại vẫn còn rất nhiều đền đài, chùa miếu như miếu thờ Hai Bà Trưng ở Mê Linh, hay thành Cổ Loa với 9 vòm được xây vào khoảng thế kỷ thứ III, đền Ghềnh, chùa Bồ Đề, đình Chèm, đền Hai Cô… Bên dòng sông Hồng còn nhiều làng cổ ghi dậm dấu ấn về Thăng Long - Hà Nội. Có thể kể tới làng cổ Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, nằm bên hữu ngạn sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 50km. Đây là làng cổ đầu tiên ở Việt Nam được Nhà nước trao bằng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia ngày 19/5/2006. Ở đây có đầy đủ các nét đặc trưng của một ngôi làng Việt xưa, với cây đa, giếng nước, sân đình, chùa, miếu, những ngôi nhà gỗ cổ, những bức tường xây bằng gạch đỏ, đá ong hoặc trát bùn. Đáng nói là, làng Đường Lâm vẫn còn bảo tồn và lưu giữ các nghề thủ công truyền thống làm kẹo dồi, chè lam...

Cũng nằm ven sông Hồng, làng Bát Tràng, xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm được du khách biết tới là nơi sản xuất, cung cấp gốm sứ, lưu giữ và bảo tồn những nét văn hóa truyền thống lâu đời. Làng Bát Tràng cũng nổi tiếng với nhiều di tích lịch sử, văn hóa và kiến trúc, nổi bật như: Chùa Tiêu Giao, đình Giang Cao, miếu Bản, đình Bát Tràng, đền Mẫu, chùa Kim Trúc và văn chỉ Bát Tràng; ngoài ra, còn có lò bầu cổ duy nhất còn lại, bảo tàng gốm Bát Tràng, nhà cổ Vạn Vân và nhiều ngôi nhà cổ, nhà thờ họ khác. Sản phẩm gốm Bát Tràng tinh xảo, không chỉ đáp ứng được thị trường trong nước mà còn vươn xa tới thị trường quốc tế.

Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Bạch Liên Hương trao quyết định ghi danh di sản văn hóa phi vật thể vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho các đơn vị

Ngoài ra, dọc bờ sông còn có đình Chèm, ngôi đình nổi tiếng có niên đại trên 2.000 năm lịch sử. Đình Chèm vẫn là nơi thờ cúng tín ngưỡng của người dân ba làng: Làng Hoàng, làng Mạc và làng Chèm. Ở làng Chèm trước đây còn nổi tiếng với nghề làm giò, chả. Dân làng cũng như ở nhiều nơi khác, đặc biệt là những người từng thưởng thức đặc sản này của làng Chèm, hầu như không ai là không tấm tắc: "Ai về làng Vẽ mua nem / Qua Chèm giò chả cho em làm quà…".

TS Lê Việt Liên cho rằng, những di tích, di sản gắn liền với làng nghề dọc sông Hồng, nếu được phát huy sẽ mang lại giá trị kinh tế cho làng nghề, đồng thời, bảo tồn và lưu giữ được những nét văn hóa đặc sắc của địa phương.

Phát biểu tại Hội nghị hướng dẫn tổ chức Lễ công bố quyết định ghi danh di sản văn hóa phi vật thể vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; định hướng công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể sau ghi danh, Giám đốc Sở văn hoá và Thể thao Hà Nội Bạch Liên Hương ghi nhận tâm huyết, nỗ lực của chính quyền và người dân trong việc gìn giữ di sản.

“Việc ghi danh không chỉ là niềm vui đối với di sản, mà còn mở ra cơ hội quảng bá văn hóa, du lịch cho địa phương. Đây cũng là trách nhiệm mới đặt ra đối với công tác quản lý và phát huy giá trị di sản, hướng cộng đồng đến những giá trị văn hóa tốt đẹp, góp phần gìn giữ bản sắc và thúc đẩy phát triển xã hội toàn diện”, Giám đốc Sở văn hóa và Thể thao Hà Nội Bạch Liên Hương nhấn mạnh.

Du lịch đường sông mở ra nhiều cơ hội

Từng tham gia khảo sát tuyến du lịch sông Hồng, TS Bùi Văn Tuấn (trường Đại học Thủ đô) cho biết, sự hình thành và phát triển của Thủ đô gắn liền với sông Hồng. Đây là con sông có vị trí trung tâm của Thủ đô, tạo ra mô hình thành phố hai bên bờ sông, gắn liền với các ý nghĩa về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, tạo nên yếu tố cảnh quan, cũng như nét văn hóa đặc trưng của Thủ đô.

Đặc biệt, du lịch sông Hồng là một trong những trải nghiệm du lịch thú vị đối với du khách. Dọc theo tuyến sông có rất nhiều đền chùa thích hợp cho việc vừa ngắm cảnh vừa du lịch tâm linh. Các tour du lịch sông Hồng hiện nay bắt đầu từ Hà Nội đi qua các địa danh nổi tiếng của các vùng miền như đền Chử Đồng Tử, đền Hai Bà Trưng, đền Gióng, làng gốm Bát Tràng, chùa Bút Tháp, lăng Kinh Dương Vương… Tuy nhiên, hiện nay tour du lịch sông Hồng vẫn chưa khai thác hết các di tích hai bên bờ sông. Còn rất nhiều đền, chùa có giá trị văn hóa lịch sử chưa được đưa vào trong các chương trình của tour.

Đoàn đại biểu của Ủy ban MTTQ Việt Nam TP Hà Nội tham quan làng nghề Bát Tràng

Trong chuyến khảo sát, tham quan mới đây tại Bát Tràng do Ủy ban MTTQ Việt Nam TP Hà Nội tổ chức, GS.TS Nguyễn Anh Trí, Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Văn hóa - Xã hội (Ủy ban MTTQ Việt Nam TP Hà Nội) đã nhận xét: Những di tích lịch sử văn hóa ven sông gắn với các làng nghề thực sự sẽ trở nên có giá trị hơn rất nhiều nếu chúng ta khai thác, khơi nguồn đúng chỗ.

“Thành ủy Hà Nội đã ban hành Nghị quyết 09-NQ/TU về phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là chủ trương rất đúng của TP Hà Nội. Ở những làng nghề như Chèm, Bát Tràng… đang sở hữu những tinh hoa, đó là sản phẩm thủ công, là nghệ nhân, là di sản văn hóa ẩm thực, là di tích. Tôi kiến nghị, thành phố sớm đầu tư, cũng như tận dụng thế mạnh của các làng nghề ven sông như Bát Tràng. Điều đó sẽ mang lại lợi ích cho hàng triệu người dân Hà Nội, đồng thời, góp phần quảng bá hình ảnh của Thủ đô với du khách, bạn bè quốc tế”, GS Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh.

Nhận định rõ tiềm năng của du lịch đường sông, ông Trần Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội cho hay, mới đây, Sở đã phát triển bộ sản phẩm "80 trải nghiệm Hà Nội không thể bỏ lỡ trong mùa lễ hội lịch sử" nhân dịp Quốc khánh 2/9. Trong đó các tour về di sản văn hóa sẽ có sản phẩm nổi bật với chương trình “Ấn tượng sông Hồng" khám phá vẻ đẹp ven sông, các làng nghề truyền thống và các ngôi đền cổ, làng chài ven sông.

Bên cạnh đó, Sở Du lịch Hà Nội cũng sẽ tiếp tục nghiên cứu, tham khảo ý kiến của các sở, ngành, các chuyên gia để xây dựng kế hoạch cụ thể. Hiện Sở Du lịch đã tham mưu UBND TP Hà Nội “hoàn thiện và mở rộng các sản phẩm du lịch đường sông”. Cụ thể định hướng phát triển một số sản phẩm du lịch trọng tâm như nâng cấp phát triển tuyến du lịch đường sông, phát triển các hoạt động du lịch thể thao, du lịch sinh thái, du lịch vui chơi giải trí ven sông… qua đó thu hút các nhà đầu tư vào phát triển hạ tầng, dịch vụ cho loại hình du lịch này.

“Cú hích” mạnh mẽ

Việc phát triển du lịch làng nghề truyền thống gắn với xây dựng phát triển công nghiệp văn hoá ở các làng nghề được xác định là hướng ưu tiên trong chính sách quảng bá và phát triển du lịch Thủ đô. Những lợi ích của việc phát triển du lịch làng nghề truyền thống không chỉ thể hiện ở những con số tăng trưởng lợi nhuận kinh tế, giải quyết nguồn lao động địa phương, hơn thế còn là một cách thức gìn giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa.

Mới đây, HĐND thành phố Hà Nội đã ban hành Nghị quyết quy định về tổ chức và hoạt động của Trung tâm Công nghiệp văn hóa; Nghị quyết về Khu phát triển thương mại và văn hóa nhằm cụ thể hóa Luật Thủ đô 2024. Điều này mở ra hướng đi mới cho những làng nghề như Đường Lâm, Bát Tràng, Ngũ Xá, làng Chuông…

TS Bùi Thị An, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Kinh tế (Ủy ban MTTQ Việt Nam TP Hà Nội) bày tỏ quan điểm: “Làng nghề đang đóng góp rất lớn cho phát triển kinh tế, văn hóa của thành phố. Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân ra đời sẽ mở hướng đi cho doanh nghiệp tư nhân ở các làng nghề. Luật Thủ đô 2024 cũng có định hướng Hà Nội sẽ phát triển theo hướng “văn hiến, văn minh, hiện đại”. Do đó, TP Hà Nội nên đầu tư hơn cho Bát Tràng để doanh nghiệp tư nhân ở đây phát triển mạnh hơn. Trước tiên, thành phố hãy đầu tư vào hạ tầng đường xá, công viên, cây xanh để nơi đây trở thành Khu Phát triển thương mại và văn hóa điển hình đúng với chủ trương của TP Hà Nội.

Đáng nói nữa là, mới đây, tỉnh Hưng Yên đã khởi công Dự án tuyến đường kết nối di sản văn hóa, du lịch và phát triển kinh tế dọc sông Hồng có tổng vốn gần 9.300 tỷ đồng, chiều dài gần 56km, đi qua 13 xã thuộc các huyện Văn Giang, Khoái Châu, Kim Động và TP Hưng Yên (cũ). Tuyến đường được đánh giá là công trình hạ tầng chiến lược khi vừa phục vụ nhu cầu vận tải hàng hóa, đi lại của Nhân dân, vừa khai thác hiệu quả quỹ đất hai bên tuyến, tạo điều kiện hình thành các khu đô thị, khu công nghiệp và dịch vụ du lịch mới.

Quan trọng hơn, tuyến đường này sẽ hình thành trục liên kết vùng giữa Hà Nội - Hưng Yên - Ninh Bình; đồng thời gắn kết chuỗi di sản văn hóa, tâm linh - du lịch dọc sông Hồng như Thăng Long - Phố Hiến - Tam Chúc - Bái Đính - Chùa Hương. Đây không chỉ là tuyến giao thông đơn thuần, mà còn mang trong mình sứ mệnh phát triển kinh tế gắn với văn hóa, du lịch, mở ra tiềm năng liên kết vùng, tạo thuận lợi cho những làng nghề Thủ đô trên trục sông Hồng phát triển mạnh mẽ và bứt phá hơn nữa.

Thái Sơn