Phát triển trí tuệ nhân tạo vì con người

AI và những mặt trái

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực, từ y học, kinh tế, ngôn ngữ đến giáo dục, truyền thông... Sự phát triển nhanh chóng ấy cũng đang kéo theo nhiều hệ lụy khó lường như mất việc, định kiến dữ liệu, lừa đảo deepfake và nguy cơ vượt tầm kiểm soát.

AI đang bị lạm dụng để lan truyền tin giả và thông tin sai lệch nguy hiểm. Chỉ trong tích tắc các video clip nội dung tiêu thụ nhanh do AI tạo ra (video fakenews) đã lan truyền giữa các sự kiện nóng gây hệ lụy nghiêm trọng. Thậm chí AI còn có thể được dùng để kích động bạo lực và ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh, trật tự xã hội.

Minh họa

Đáng chú ý, không ít trường hợp sử dụng AI để tạo dựng nội dung liên quan đến các vụ tai nạn hoặc sự kiện gây chấn động dư luận. Việc lồng ghép hình ảnh bịa đặt dưới vỏ bọc công nghệ không chỉ làm gia tăng sự hoang mang trong xã hội mà còn tiềm ẩn nguy cơ xói mòn niềm tin công chúng vào môi trường thông tin số.

Lo lắng hơn, rất nhiều nội dung xuyên tạc, sai lệch được tạo ra và lan truyền với tốc độ chóng mặt, len lỏi khắp mạng xã hội nhưng không có kiểm chứng và kiểm soát. Đối tượng dễ tiếp cận nhất, lại dễ bị tổn thương nhất là trẻ em và thanh thiếu niên thường thiếu kỹ năng phân biệt thật giả nên rất dễ tiếp nhận nội dung độc hại, để lại hệ lụy lâu dài về nhận thức và hành vi.

AI còn đặt ra những rủi ro về quyền riêng tư, các nguy cơ từ nhận diện gương mặt, camera AI hay việc dùng deepfake để lừa đảo, deepvoice đang khiến tội phạm công nghệ cao ngày càng tinh vi.

Nhiều người đã từng thử hoặc ít nhất nhìn thấy - những hình ảnh "lung linh như mơ" từ các ứng dụng AI trên mạng xã hội. Nhờ công nghệ, chỉ vài thao tác, người dùng đã có được chân dung theo phong cách mình muốn.

Tuy nhiên, theo EveryPixel - công cụ tìm kiếm hình ảnh trực tuyến: AI đang tạo ra hàng chục triệu hình mới mỗi ngày, kèm theo đó là mặt trái lừa đảo và tống tiền bằng deepfake - tạo ra các video, âm thanh giả mạo giống hệt người thật, tăng tới 2.000% - một con số đáng báo động.

Nguy cơ bị mất dữ liệu và xâm phạm quyền riêng tư khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo

Số liệu từ Hiệp hội An toàn Thông tin Việt Nam cho thấy, trong 9 tháng năm 2025, số vụ lừa đảo sử dụng AI đã tăng 40% so với năm ngoái. Chỉ riêng quý III/2025 đã ghi nhận hơn 6,5 triệu tài khoản bị đánh cắp. Đây là mức tăng cao nhất trong vòng 5 năm qua. Theo thống kê mới nhất từ các đơn vị bảo mật, số nội dung deepfake đã lên đến con số 8 triệu files, tức là tăng 16 lần chỉ trong một năm. Điều này cho thấy, những đối tượng lừa đảo rất dễ dàng lợi dụng thông tin người dùng.

Bên cạnh đó, AI làm hao mòn khả năng từ duy phản biệt của học sinh và người lớn. Việc lạm dụng AI để giải bài tập, công việc mà không có từ duy phản biện đang là vấn đề đáng báo động. Nghiêm trọng hơn, AI làm tổn hại sức khỏe kinh tế của con người và doanh nghiệp, đặc biệt ảnh hưởng đến những đối tượng sáng tạo nội dung khi sản phẩm của họ có nguy cơ trở thành nguồn tài nguyên miễn phí.

Chủ động quản lý tốt những thách thức do AI mang lại

Vừa qua tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội đã chính thức biểu quyết thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo với tỷ lệ tán thành tới 90,70%. Sự kiện này đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia tiên phong sở hữu khung pháp lý toàn diện, chuyển từ trạng thái thả nổi sang chủ động quản lý với tinh thần cốt lõi, quản lý để phát triển.

Có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, Luật Trí tuệ nhân tạo khẳng định nguyên tắc bất di bất dịch, AI phát triển để phục vụ, không thay thế và luôn chịu sự giám sát của con người để giải quyết những rủi ro.

Luật thiết lập hàng rào đỏ với 6 nhóm hành vi bị nghiêm cấm. Trọng tâm là ngăn chặn thao túng nhận thức, cấm các hành vi lừa đảo và bảo vệ nhóm người yếu thế. Đồng thời, quy định bắt buộc gắn nhãn sản phẩm AI cũng được áp dụng để minh bạch hóa môi trường số, giúp người dùng phân biệt thật, giả.

Không chỉ siết chặt quản lý, Luật còn mở ra không gian cho sáng tạo khi xác định rõ AI không phải là chủ thể quyền sở hữu trí tuệ, chấm dứt những tranh cãi về bản quyền.

Luật Trí tuệ nhân tạo khẳng định nguyên tắc bất di bất dịch, phát triển AI vì con người

Đặc biệt, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, sandbox và các gói hỗ trợ doanh nghiệp như AI Voucher cũng lần đầu tiên được luật hóa, hứa hẹn cởi trói cho các start-up công nghệ Việt Nam. Những nền tảng pháp lý này là bước đi quan trọng giúp Việt Nam chủ động đối phó thách thức, đảm bảo AI phát triển theo định hướng vì con người.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam nhận định, việc Quốc hội và Chính phủ chủ động xây dựng Luật Trí tuệ nhân tạo là một bước đi kịp thời, thể hiện tư duy kiến tạo thể chế, đón bắt xu thế công nghệ và khơi mở không gian đổi mới sáng tạo. Đây là đạo luật đầu tiên tại Việt Nam đặt nền móng pháp lý cho toàn bộ hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo - từ phát triển, ứng dụng, đến quản lý rủi ro và bảo vệ quyền lợi người dân.

Tuy nhiên, để Luật thực sự đi vào cuộc sống và trở thành động lực phát triển, ông Tuấn cũng lưu ý một số điểm lớn như cần bảo đảm sự linh hoạt và thích ứng trong khung pháp lý; giảm tối đa rào cản hành chính cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và startup. Đồng thời, cần đầu tư nghiêm túc cho hạ tầng dữ liệu và tính toán - đây là "nhiên liệu" sống còn của trí tuệ nhân tạo; xác định rõ trách nhiệm pháp lý, đặc biệt trong chuỗi giá trị trí tuệ nhân tạo - từ nhà phát triển, nhà cung cấp đến người triển khai.

Ánh Dương