Rác thực phẩm - nguyên nhân âm thầm góp phần gia tăng phát thải khí mê-tan

Chôn lấp rác hữu cơ sản sinh lượng khí mê-tan rất lớn

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), có tới 31% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu xuất phát từ toàn bộ chuỗi nông sản - từ khâu sản xuất, chế biến, vận chuyển tới tiêu thụ.

Điều đáng nói là lượng phát thải này tồn tại bất kể thực phẩm được ăn hết hay bị vứt bỏ. Mỗi món ăn bỏ phí đều mang theo một “dấu chân carbon” khổng lồ được tích lũy trong suốt vòng đời sản xuất của nó.

Chôn lấp rác hữu cơ sản sinh lượng khí mê-tan rất lớn

Trong điều kiện lý tưởng, phần rác hữu cơ từ thực phẩm có thể được tái chế hoặc xử lý công nghệ cao để giảm phát thải. Tuy nhiên, thực tế tại Việt Nam và nhiều quốc gia đang phát triển lại hoàn toàn khác. Phần lớn rác thực phẩm bị vứt lẫn vào rác sinh hoạt rồi đưa thẳng vào bãi chôn lấp.

Khi nằm sâu dưới những lớp rác không được phân loại, các vật chất hữu cơ phân hủy trong điều kiện hoàn toàn yếm khí, phá vỡ cấu trúc tự nhiên và sinh ra khí mê-tan. Đây là loại khí nhà kính có sức nóng lên toàn cầu mạnh gấp 25 lần CO₂ trong chu kỳ 100 năm

Theo các phân tích môi trường, tại Việt Nam, cách quản lý rác hữu cơ hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào hình thức chôn lấp truyền thống. Công đoạn phân loại tại nguồn gần như chưa được triển khai rộng rãi, trong khi công nghệ thu hồi khí từ bãi chôn lấp còn hạn chế.

Điều này khiến mỗi bữa cơm thừa, mỗi phần thực phẩm bị bỏ lại không chỉ gây lãng phí tài nguyên mà còn trực tiếp gia tăng lượng metan thoát ra ngoài khí quyển. Ẩn sau các bữa ăn dư thừa ấy là một vòng xoáy tác động kép: Lãng phí tài nguyên trong sản xuất thực phẩm và gây ô nhiễm trong quá trình xử lý sai cách.

Xử lý rác thải thực phẩm đúng cách giúp giảm tới 50% lượng phát thải mê-tan

PGS.TS Bùi Thị An, ĐBQH Khóa XIII, nguyên Viện trưởng Viện Tài nguyên, môi trường và Phát triển cộng đồng nhấn mạnh: Nguồn rác hữu cơ phân hủy không chỉ gây mùi, phát sinh khí nhà kính mà còn tác động trực tiếp đến đất, nước và hệ sinh thái. Do đó, nếu không có các giải pháp kiểm soát, lượng phát thải từ thực phẩm thừa sẽ trở thành “gánh nặng kép”, vừa lãng phí nguồn lực, vừa gây tổn hại môi trường.

Theo PGS.TS Bùi Thị An, Việt Nam cần ưu tiên phân loại rác tại nguồn và áp dụng các công nghệ biến rác hữu cơ thành tài nguyên như sản xuất phân bón hoặc tạo khí sinh học. Đó là cách biến rác thành tài nguyên, chứ không phải để nó trở thành nguồn ô nhiễm.

Thực tế cho thấy lãng phí thực phẩm không chỉ gây ra phát thải khí mê-tan mà còn làm thất thoát tài nguyên khổng lồ đã đầu tư vào từng đơn vị lương thực. Một bát cơm bị bỏ đi đồng nghĩa hàng chục lít nước phục vụ tưới tiêu lúa bị lãng phí, năng lượng dùng để xay xát, vận chuyển và bảo quản bị tiêu hao vô ích.

Người dân phân loại rác hữu cơ để ủ men vi sinh để làm phân bón cho cây

Việc tiêu hủy thực phẩm chưa sử dụng hết đang khiến nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, mất đi lượng tài sản tương đương hàng tỷ USD mỗi năm. Điều này không chỉ là gánh nặng kinh tế mà còn tạo áp lực lớn lên các hệ thống xử lý chất thải, đặc biệt trong bối cảnh lượng rác thải đô thị ngày càng gia tăng nhanh chóng.

Song hành với đó, rác thải thực phẩm còn góp phần gia tăng tốc độ đầy của các bãi chôn lấp. Khi rác hữu cơ chiếm tới 60% tổng lượng rác sinh hoạt ở đô thị, việc không phân loại sẽ khiến vòng đời của các bãi rác ngày càng ngắn.

Lượng khí mê-tan phát ra liên tục từ những khối rác hữu cơ bị nén chặt có thể gây ra những nguy cơ mất an toàn như cháy ngầm, nổ khí, sụt lún, gây ô nhiễm trầm trọng cho cộng đồng xung quanh. Khí mê-tan từ rác thải có khả năng lan rộng và tạo ra mùi khó chịu, tác động trực tiếp đến chất lượng cuộc sống của người dân.

Việc xử lý rác thải thực phẩm đúng cách có thể giúp giảm tới 50% lượng phát thải mê-tan từ bãi chôn lấp. Một số mô hình như tái chế thành phân compost, ủ yếm khí để thu khí sinh học hoặc tái sử dụng làm thức ăn chăn nuôi đã được áp dụng hiệu quả tại nhiều quốc gia.

Trong khi đó, việc tái chế rác thải thực phẩm hoàn toàn có thể giúp giảm mạnh phát thải khí nhà kính nếu được triển khai rộng rãi, đặc biệt tại các đô thị đông dân. Những giải pháp này không chỉ giảm khí metan mà còn tạo ra nguồn tài nguyên có giá trị như phân bón hữu cơ, năng lượng sinh học hoặc nguyên liệu cho các ngành công nghiệp tuần hoàn.

Từ các góc nhìn trên, có thể thấy rác thực phẩm không đơn thuần là “đồ bỏ đi”, mà là mắt xích quan trọng trong bài toán giảm phát thải. Món ăn thừa trên bàn ngày hôm nay có thể trở thành nguồn phát thải metan ngày mai nếu không được xử lý đúng. Việc thay đổi thói quen tiêu dùng, xây dựng hệ thống phân loại tại nguồn, áp dụng công nghệ xử lý rác tiên tiến và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn chính là con đường bền vững để giảm phát thải metan từ rác thực phẩm.

Bài toán này không chỉ của ngành môi trường mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi mỗi gia đình giảm đi một phần lãng phí, mỗi địa phương cải thiện công nghệ thu gom và xử lý, chúng ta sẽ tiến thêm một bước trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, giảm phát thải khí mê-tan.

Phương Thu