Bài 4: Giáo dục Việt Nam hòa vào dòng chảy kỷ nguyên mới

Bài 1: Những quyết sách làm "nức lòng" dân

Bài 2: Thắp sáng niềm tin cho thầy trò vùng biên

Bài 3: “Cú hích” khai thông điểm nghẽn trong tự chủ đại học

Xoay quanh vấn đề này, Báo Tuổi trẻ Thủ đô có cuộc trao đổi với PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Nâng tầm những định hướng từ Nghị quyết 29 – NQ/TW

PV: Thưa ông, ông nhận định đâu là điểm thay đổi cốt lõi và trọng yếu của Nghị quyết số 71-NQ/TW so với Nghị quyết 29-NQ/TW?

PGS.TS Trần Thành Nam: Nghị quyết số 71-NQ/TW năm 2025 do Bộ Chính trị ban hành được đánh giá là một văn kiện mang tính đột phá mạnh mẽ nhất từ trước đến nay trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. So với giai đoạn trước, 71-NQ/TW chuyển trọng tâm từ “đổi mới căn bản, toàn diện” (như Nghị quyết 29-NQ/TW năm 2013) sang “đột phá chiến lược” trong giáo dục. Tinh thần này thể hiện quyết tâm chính trị rất cao: Giáo dục được xem là vấn đề “sống còn” của quốc gia, chuyển từ tư duy cải tiến cục bộ sang tư duy kiến tạo, dẫn dắt phát triển đất nước bằng tri thức và nhân lực chất lượng cao.

Nghị quyết 29-NQ/TW là cột mốc quan trọng đánh dấu chủ trương “đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Nghị quyết đã mở ra giai đoạn cải cách sâu rộng trên nhiều phương diện: Đổi mới chương trình – sách giáo khoa, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá; phổ cập giáo dục mầm non 5 tuổi; chú trọng giáo dục đạo đức, kỹ năng sống; nâng chuẩn trình độ giáo viên, v.v.

Sau 10 năm thực hiện, nền giáo dục Việt Nam đã đạt được những kết quả nhất định, như hoàn thành phổ cập mầm non cho trẻ 5 tuổi, ban hành chương trình giáo dục phổ thông mới, cải thiện tiếp cận giáo dục cho các vùng khó khăn. Tuy nhiên, Nghị quyết 29 –NQ/TW cũng bộc lộ những hạn chế khi triển khai: Một số mục tiêu đổi mới chưa đạt như kỳ vọng; chất lượng giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp chuyển biến chậm; tình trạng thừa – thiếu giáo viên cục bộ, “bệnh thành tích” và tâm lý sính bằng cấp vẫn tồn tại. Bộ Chính trị đã phải ban hành Kết luận 91-KL/TW (năm 2024) để tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 29 - NQ/TW, cho thấy công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục cần thêm thời gian và quyết tâm để về đích.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 71 –NQ/TW kế thừa và nâng tầm những định hướng từ Nghị quyết 29 – NQ/TW, đồng thời bổ sung tư duy mới phù hợp tình hình phát triển mới. Điểm khác biệt cốt lõi là mức độ quyết liệt và tầm nhìn chiến lược. Nếu Nghị quyết 29-NQ/TW đặt nền móng cải cách toàn diện hệ thống giáo dục, thì Nghị quyết 71 –NQ/TW tập trung vào những đột phá trọng yếu nhằm tạo bước chuyển mình mạnh mẽ cho giáo dục Việt Nam. Nghị quyết 29-NQ/TW coi giáo dục là quốc sách hàng đầu phục vụ công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, còn Nghị quyết 71–NQ/TW coi giáo dục – đào tạo là yếu tố quyết định để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước.

Thật vậy, Nghị quyết này gắn mục tiêu giáo dục trực tiếp với mục tiêu phát triển quốc gia (đến 2045 trở thành nước phát triển thu nhập cao), điều mà Nghị quyết 29-NQ/TƯ chưa đặt ra rõ nét do bối cảnh lúc đó chủ yếu hướng tới năm 2020-2030.

PV: Theo ông, Nghị quyết 71-NQ/TW đã giải quyết những “điểm nghẽn” của nền giáo dục hiện tại của chúng ta ra sao?

PGS.TS Trần Thành Nam: Về nội dung, cả hai nghị quyết đều nhấn mạnh đổi mới giáo dục toàn diện, nhưng cách tiếp cận có khác nhau. Nghị quyết 29- NQ/TW chú trọng nâng cao chất lượng phổ cập giáo dục, đổi mới chương trình, phương pháp, thi cử… nhằm khắc phục những yếu kém tích lũy qua nhiều thập kỷ. Trong khi đó, Nghị quyết 71-NQ/TW tập trung giải quyết tận gốc các “điểm nghẽn” cố hữu của hệ thống: Chênh lệch chất lượng giáo dục vùng miền, bất cập về đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất lạc hậu, giáo dục đại học thiếu liên kết thị trường, và đặc biệt là tư duy quản lý giáo dục còn hành chính, quan liêu. ghị quyết 71-NQ/TW không lặp lại các giải pháp chung chung mà đề ra những chỉ tiêu định lượng và cơ chế cụ thể (về ngân sách, nhân lực, trường top, tỉ lệ ngành học,…) để đo lường kết quả.

Điều này phản ánh bước tiến từ “cải cách” ở Nghị quyết 29 – NQ/TW lên “kiến tạo phát triển” ở Nghị quyết 71 – NQ/TW, tức là chuyển từ điều chỉnh, bổ sung sang tư duy xây dựng một hệ thống giáo dục mới mang tính cạnh tranh toàn cầu.

PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội)

Một so sánh đáng chú ý là quan điểm về nhân tài. Nghị quyết 29-NQ/TW tuy đề cập phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, nhưng ưu tiên lớn vẫn là phổ cập hóa, tạo mặt bằng giáo dục đồng đều trên cả nước. Ngược lại, Nghị quyết 71 – NQ/TW năm 2025 đặc biệt nhấn mạnh đào tạo tinh hoa gắn với nhu cầu nhân lực trình độ cao cho kỷ nguyên kinh tế tri thức. Sự “dịch chuyển trọng tâm” này phù hợp với bối cảnh Việt Nam đang hướng tới nền kinh tế đổi mới sáng tạo, cần một đội ngũ dẫn dắt về khoa học – công nghệ và quản trị quốc gia. Nghị quyết 71 – NQ/TW không coi trọng nhân tài thay cho đại chúng, mà nhấn mạnh song hành hai mục tiêu: Vừa đảm bảo công bằng giáo dục, vừa “nuôi dưỡng nhân tài” phục vụ phát triển đất nước.

Có thể nói, nếu Nghị quyết 29-NQ/TW đặt nền tảng cho một hệ thống giáo dục hiện đại, dân chủ và hội nhập, thì Nghị quyết 71-NQ/TW là bước tăng tốc đưa hệ thống đó vươn lên những đỉnh cao mới, đáp ứng trực tiếp các yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội trong giai đoạn tới.

Giải bài toán “thiếu và yếu” nhân lực chất lượng cao

PV: Ông đánh giá như thế nào về sự hợp lực của Nghị quyết 71 – NQ/TW và Nghị quyết 57-NQ/TW ở những khía cạnh quan trọng như: Khoa học công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, thu hút nhân tài?

PGS.TS Trần Thành Nam: Nghị quyết 71 – NQ/TW về đột phá giáo dục – đào tạo không đứng riêng lẻ, mà nằm trong tổng thể các chủ trương lớn của Đảng giai đoạn 2024-2025 nhằm tạo đột phá phát triển đồng bộ. Trước đó, Bộ Chính trị đã ban hành một loạt nghị quyết chiến lược: Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế sâu rộng; Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; và Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân thành động lực quan trọng của nền kinh tế. Các nghị quyết này được ví như “bộ tứ trụ cột” thể hiện tư duy chiến lược, tinh thần cải cách và khát vọng phát triển, giúp Việt Nam “cất cánh” từ năm bản lề 2025.

Sinh viên Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh thực hiện nghiên cứu khoa học

Trong bức tranh đó, Nghị quyết 71 – NQ/TW được xem như “trụ cột thứ 5” bổ sung, tập trung vào đột phá nguồn nhân lực – yếu tố then chốt để hiện thực hóa các nghị quyết còn lại. Mối quan hệ phối hợp giữa Nghị quyết 71 – NQ/TW và Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là rõ ràng và chặt chẽ.

Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là “đột phá quan trọng hàng đầu”, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại trong kỷ nguyên mới. Tuy nhiên, Nghị quyết 57-NQ/TW cũng thẳng thắn chỉ ra hạn chế lớn: “nguồn nhân lực chất lượng cao còn thiếu” và chưa đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học công nghệ quốc gia. Nghị quyết 71-NQ/TW đã trả lời trực tiếp bài toán đó bằng chiến lược phát triển giáo dục đào tạo nhân lực chất lượng cao, gắn giáo dục với khoa học – công nghệ và chuyển đổi số.

Thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW sẽ cung cấp đội ngũ trí thức, nhà khoa học, kỹ sư, chuyên gia… hùng hậu – là nguồn lực con người để Nghị quyết 57-NQ/TW có thể thành công. Ngược lại, những thành quả từ đột phá khoa học, công nghệ (như công nghệ số, AI, đổi mới sáng tạo) sẽ được Nghị quyết 57-NQ/TW thúc đẩy, tạo điều kiện cho giáo dục ứng dụng mạnh mẽ công nghệ, đổi mới phương pháp và nội dung đào tạo theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW. Sự kết hợp này hình thành chu trình khép kín: Giáo dục chất lượng cao đến nhân lực trình độ cao cho khoa học, công nghệ, đến phát minh công nghệ mới và ứng dụng vào giáo dục, tạo nên bước phát triển nhảy vọt cả về tri thức lẫn kinh tế.

Phối hợp giữa Nghị quyết 71-NQ/TW và Nghị quyết 66 - NQ/TW thể hiện ở việc thể chế hóa và cải cách thể chế cho giáo dục. Nghị quyết 71-NQ/TW đề ra hàng loạt đổi mới về cơ chế quản lý, tự chủ đại học, chính sách nhân lực… muốn thực thi hiệu quả cần nhanh chóng được luật hóa và ban hành chính sách cụ thể.

Thực tế, Nghị quyết 71-NQ/TW đã phân công nhiệm vụ rõ ràng cho các cơ quan: Đảng đoàn Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ngành liên quan phải nhanh chóng sửa đổi Luật Giáo dục, Luật Giáo dục ĐH và văn bản liên quan để tạo hành lang pháp lý thông suốt cho đổi mới giáo dục. Đây chính là tinh thần mà Nghị quyết 66 - NQ/TW nhấn mạnh: Đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật phải kịp thời đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Nhờ có Nghị quyết 66 - NQ/TW, việc ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù cho giáo dục (như chế độ đãi ngộ nhà giáo, cơ chế tự chủ, sử dụng ngân sách…) sẽ tránh được lối tư duy cũ kiểu “không quản được thì cấm”, thay vào đó là tư duy kiến tạo, “pháp luật mở đường cho phát triển”.

Liên hệ giữa Nghị quyết 71-NQ/TW và Nghị quyết 68 - NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân thể hiện quan điểm phát triển hài hòa giữa nhà nước và thị trường trong giáo dục – khoa học. Nghị quyết 68 - NQ/TW khẳng định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn mới. Để kinh tế tư nhân thực sự bứt phá, cần nguồn nhân lực chất lượng cao, cần môi trường đổi mới sáng tạo – những yếu tố này lại phụ thuộc vào giáo dục và đào tạo. Nghị quyết 71-NQ/TW mở đường cho khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào phát triển giáo dục: khuyến khích đầu tư mở trường, xã hội hóa giáo dục, hợp tác công – tư trong nâng cao chất lượng đào tạo (như đặt hàng đào tạo nhân lực, tài trợ nghiên cứu khoa học).

Đồng thời, Nghị quyết 71-NQ/TW chấn mạnh giáo dục phải gắn với nhu cầu thị trường lao động, doanh nghiệp, khởi nghiệp sáng tạo – những lĩnh vực mà kinh tế tư nhân đang và sẽ dẫn dắt. Sự kết hợp này tạo ra vòng tuần hoàn tích cực: giáo dục cung cấp nhân lực và tri thức cho khu vực tư, trong khi doanh nghiệp và xã hội đầu tư nguồn lực trở lại cho giáo dục, nghiên cứu khoa học. Mặt khác, Nghị quyết 68 - NQ/TW thúc đẩy cải thiện môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi, cũng là điều kiện tốt để các cơ sở giáo dục (đặc biệt là ngoài công lập) phát triển bền vững, cạnh tranh bình đẳng. Như vậy, giáo dục – khoa học – kinh tế được kết nối thành một thể thống nhất: Nhân lực chất lượng cao từ giáo dục (Nghị quyết 71) sẽ vận hành “cỗ máy” kinh tế tư nhân (Nghị quyết 68), đồng thời khu vực kinh tế năng động này lại tạo động lực và nguồn lực cho đổi mới giáo dục và sáng tạo khoa học (Nghị quyết 57).

Tóm lại, Nghị quyết 71-NQ/TW cùng với các Nghị quyết 57 NQ/TW, Nghị quyết 66 - NQ/TW, Nghị quyết 68 - NQ/TW tạo nên một chiến lược tổng thể, đồng bộ nhằm đưa Việt Nam phát triển nhanh và bền vững. Nếu Nghị quyết 57 NQ/TW, Nghị quyết 66 - NQ/TW, Nghị quyết 68 - NQ/TW được ví như các trụ cột về khoa học công nghệ, thể chế, kinh tế, thì Nghị quyết 71-NQ/TW chính là trụ cột về con người, về phát triển nguồn nhân lực – yếu tố xuyên suốt và quyết định trong mọi lĩnh vực.

Tất cả các nghị quyết này đều hướng đến mục tiêu chung: Xây dựng nền tảng vững chắc để Việt Nam bứt phá, trở thành quốc gia phát triển, hùng cường vào giữa thế kỷ XXI.

PV: Ông kỳ vọng vào những bước chuyển cốt yếu nào trong giáo dục, đào tạo từ Nghị quyết 71-NQ/TW?

PGS.TS Trần Thành Nam: Qua Nghị quyết 71-NQ/TW (2025), có thể thấy rõ những xu hướng và định hướng chính sách mới trong giáo dục Việt Nam: Giáo dục – đào tạo không còn được nhìn nhận tách rời, mà trở thành động lực then chốt của phát triển kinh tế – xã hội.

Khi giáo dục trở thành “động lực chủ chốt, quyết định vận mệnh dân tộc” như tinh thần của Nghị quyết 71 – NQ/TW, nền kinh tế sẽ được tiếp sức bởi lực lượng lao động lành nghề, giới trí thức và doanh nhân sáng tạo. Điều này góp phần trực tiếp nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia, cho phép Việt Nam chuyển dịch sang các ngành kinh tế giá trị gia tăng cao, thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình.

Tọa đàm “Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050” do Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức

Đặc biệt, việc chú trọng đào tạo tinh hoa và phát triển khoa học công nghệ được kỳ vọng sẽ tạo cú hích cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Những nhà khoa học, kỹ sư, chuyên gia đầu ngành được đào tạo bài bản sẽ là hạt nhân thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng công nghệ mới “Made in Vietnam”. Cùng với chính sách hỗ trợ từ Nghị quyết 57-NQ/TW, chúng ta có thể chờ đợi nhiều đột phá công nghệ, sáng kiến khởi nghiệp xuất phát từ các trường đại học và viện nghiên cứu trong nước. Chính đội ngũ tinh hoa này sẽ sáng tạo ra tri thức mới, công nghệ lõi mới, đồng thời tham mưu, hoạch định chiến lược quốc gia về khoa học – kinh tế.

Nghị quyết 71-NQ/TW thể hiện bước ngoặt trong tư duy và chính sách giáo dục của Việt Nam, từ “đổi mới” sang “đột phá”, từ chỉnh sửa cục bộ sang kiến tạo phát triển. Văn kiện này không chỉ kế thừa thành quả Nghị quyết 29 – NQ/TW mà còn mở ra tầm nhìn mới, kết nối giáo dục với khoa học công nghệ và kinh tế trong một chiến lược phát triển tổng thể.

Với thông điệp rõ ràng về việc đặt giáo dục – đào tạo làm nền tảng cho tương lai dân tộc, sự phối hợp đồng bộ giữa Nghị quyết 71/NQ/TW và các nghị quyết chiến lược khác sẽ là chìa khóa tạo nên bước đột phá tổng lực, đưa Việt Nam vững tiến trên con đường trở thành quốc gia phát triển, thịnh vượng trong những thập niên tới.

PV: Xin trân trọng cám ơn ông!

Thái Sơn