Sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong truyền thông số

Thách thức lớn từ tin tức giả

Tại hội thảo "Sử dụng công nghệ AI có trách nhiệm" diễn ra ngày 30/9 tại Hà Nội do Hội Truyền thông số Việt Nam (VDCA) tổ chức, nhiều chuyên gia có cùng quan điểm rằng, đã đến lúc cần phải có những quy tắc sử dụng trí tuệ nhân tạo một cách có đạo đức và trách nhiệm.

Thực tế, sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) như ChatGPT, Midjourney, Sora... đã mở ra kỷ nguyên mới cho sáng tạo nội dung.

Từ việc hỗ trợ viết kịch bản, sản xuất video, tạo hình ảnh minh họa cho đến việc tạo ra các MC ảo hay giọng đọc AI, công nghệ này đã và đang tăng cường hiệu suất sáng tạo một cách đáng kể.

Tuy nhiên, mặt trái của điều này là nguy cơ tin giả trở nên "giống thật" đến mức vượt quá khả năng nhận diện của con người, gây ra những hệ lụy khó lường.

Theo ông Nguyễn Minh Hồng, Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam, AI đang góp phần gia tăng tỉ lệ tin sai lệch, bởi những nội dung do AI tạo ra có mức độ chân thực và khả năng thuyết phục cao hơn hẳn so với các phương thức truyền thống. Điều này được chứng minh qua hàng loạt vụ việc gây chấn động dư luận gần đây tại Việt Nam như hình ảnh lá cờ Việt Nam trên bảng quảng cáo Nasdaq, hình ảnh lật tàu ở Quảng Ninh hay tai nạn tại chợ Tân Long (Quảng Trị) – tất cả đều là những ví dụ điển hình về sự tinh vi và khả năng đánh lừa thị giác của các nội dung được tạo ra bởi AI.

Ông Nguyễn Minh Hồng, Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam (VDCA) chỉ ra những thách thức trong kỷ nguyên AI (Ảnh: Ngọc Thanh)

Tin tức giả không phải là một hiện tượng mới nhưng sự can thiệp của AI đã nâng nó lên một tầm cao mới, khiến việc phân biệt thật giả trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Các nghiên cứu cho thấy, con người chỉ có thể phân biệt được văn bản hoặc hình ảnh do AI tạo ra với tỉ lệ chính xác hơn 50%, một con số đáng báo động khi mức ngẫu nhiên đã là 50%. Nguy cơ từ tin giả không chỉ dừng lại ở việc gây hoang mang dư luận mà còn có thể bị lợi dụng để thao túng thông tin, gây tổn hại đến uy tín cá nhân, tổ chức, thậm chí đe dọa an ninh quốc gia.

Quang cảnh hội thảo

Ông Lê Tiên Long, Giám đốc Truyền thông, Bản quyền và Hợp tác quốc tế, Công ty Cổ phần công nghệ và truyền thông đa phương tiện 5G, cũng đã chia sẻ những cảnh báo tương tự về mặt trái của AI. Ông nhấn mạnh rằng "không nên quá tin tưởng vào AI vì có thể tạo ra kết quả sai lệch. Một số hình ảnh được tạo ra bởi AI dù trông rất thật và thu hút khán giả nhưng lại bị các nền tảng hạn chế hoặc thậm chí cấm do vi phạm quy định về đạo đức hoặc chính trị, đặc biệt liên quan đến chủ quyền lãnh thổ”.

Bộ quy tắc sử dụng AI có trách nhiệm - “kim chỉ nam” cho truyền thông số

Tại Việt Nam, hành lang pháp lý về AI đang dần được hoàn thiện. Trước sự bùng nổ của AI đi kèm những rủi ro về lan truyền nội dung sai lệch, trong năm 2025, Quốc hội thông qua Luật Công nghiệp công nghệ số quy định về cách thức sử dụng AI có trách nhiệm. Cùng với đó là các văn bản pháp lý khác như Nghị định 147/2024/NĐ-CP và dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi đang được gấp rút hoàn thiện để trình Quốc hội cho ý kiến và thông qua trong kì họp cuối năm.

Pháp luật đặt ra những yêu cầu cụ thể về minh bạch và trách nhiệm trong việc đăng tải, chia sẻ nội dung có sự can thiệp của AI trên mạng xã hội, đồng thời quy định chế tài cho các hành vi vi phạm.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Minh Hồng nhấn mạnh rằng, pháp luật dù mang tính bắt buộc nhưng chỉ là "khung". Để thực sự hiệu quả, cần có thêm những "quy tắc mềm", mang tính đồng thuận và tự nguyện, giống như "kim chỉ nam" để thực hành trong công việc hàng ngày. Những quy tắc này sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng hành vi, khuyến khích sự tự giác và xây dựng một môi trường truyền thông số lành mạnh, có trách nhiệm.

Chính vì thế, trong khuôn khổ hội thảo, VDCA đã công bố Bộ Quy tắc sử dụng AI có trách nhiệm phiên bản 1.0 do Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) thuộc VDCA chủ trì soạn thảo.

Ông Nguyễn Đức Lam, Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) trình bày Bộ Quy tắc tại hội thảo

Ông Nguyễn Minh Hồng khẳng định, giá trị của bộ quy tắc không chỉ nằm ở việc tuân thủ pháp luật mà còn ở sự "sống" của nó, tức là liệu nó có được cộng đồng làm truyền thông số chấp nhận và áp dụng rộng rãi hay không?

Ông Hồng nhấn mạnh rằng đây là phiên bản 1.0, được xây dựng bám sát Luật Công nghiệp công nghệ số 2025, Luật Quảng cáo 2012 (sửa đổi) cùng các nguyên tắc đạo đức quốc tế của UNESCO và OECD, cho thấy sự nghiêm túc và bài bản trong quá trình xây dựng.

Ông Nguyễn Đức Lam, đại diện IPS, cho biết nhiều quốc gia trên thế giới đã ban hành các quy tắc ứng xử hoặc khung quản lý để giải quyết mặt trái của AI, như Liên minh châu Âu (EU) với nguyên tắc điều chỉnh AI; Australia với 8 nguyên tắc đạo đức; Nhật Bản có hướng dẫn AI cho doanh nghiệp; Malaysia ban hành bộ quy tắc quốc gia; Mỹ xây dựng khung quản lý rủi ro AI. Điều này cho thấy Việt Nam đang đi đúng hướng, hội nhập với xu thế chung của thế giới trong việc quản lý và phát triển AI có trách nhiệm.

Bộ quy tắc này được thiết kế để trở thành tài liệu tham khảo quan trọng khi sáng tạo nội dung với AI, hướng tới việc cân bằng giữa quyền tự do sáng tạo và trách nhiệm xã hội. Với phần lớn người dùng, các quy định pháp lý thường phức tạp và xa lạ. Do đó, cần những hướng dẫn trực quan, dễ hiểu để AI thực sự đi vào đời sống một cách tích cực.

Bà Nguyễn Lan Phương, đại diện nhóm soạn thảo, khẳng định: "Bộ quy tắc là công cụ quan trọng giúp người dùng AI sáng tạo nội dung hiệu quả, đúng pháp luật và chuẩn mực đạo đức".

Bộ quy tắc gồm 6 nguyên tắc cốt lõi gồm minh bạch, đáng tin cậy, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ quyền riêng tư, tôn trọng phẩm giá con người và có trách nhiệm. Đi kèm Bộ quy tắc là 29 hướng dẫn cụ thể cho người dùng và 5 lưu ý đối với hoạt động quảng cáo trực tuyến.

Các đại biểu tham dự hội thảo hầu hết đều đồng tình với việc cần ra đời một Bộ Quy tắc này, tuy nhiên, Bộ Quy tắc cần phải ngắn gọn hơn để nhiều người tiếp cận, dễ nhớ và dễ sử dụng. Bên cạnh đó, đại diện Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cũng đề xuất nên cho thêm phần quy tắc sử dụng AI dành cho học sinh, giới trẻ…, những người đang ảnh hưởng trực tiếp và rất lớn từ AI.

Ông Lê Tiên Long, Giám đốc Truyền thông, Bản quyền và Hợp tác quốc tế đề xuất các giải pháp sử dụng AI có đạo đức và trách nhiệm

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của trách nhiệm con người trong việc sử dụng AI.

"Không nên để AI tự động hóa toàn bộ quá trình sản xuất. Con người vẫn phải chịu trách nhiệm với nội dung do AI tạo ra”, ông Lê Tiên Long nhấn mạnh.

Để giải quyết các thách thức từ AI, ông Long đề xuất các giải pháp như đào tạo kỹ thuật cho đội ngũ sản xuất, viết mẫu lệch chuẩn, cung cấp hình ảnh mẫu chuẩn, kiểm tra đối chiếu nội dung AI tạo ra và đặc biệt là sử dụng ảnh thật cho các biểu tượng tôn nghiêm, chủ quyền quốc gia.

Ông Long khẳng định: "AI là công cụ thiết yếu trong cuộc sống, trong công việc, truyền thông, báo chí. Nếu không ứng dụng kịp thời và hiệu quả thì con người có nguy cơ bị tụt hậu. Người dùng phải hiểu biết hơn AI để kiểm soát nội dung và đã dùng AI thì phải liên tục học hỏi, cập nhật".

Ánh Dương