Từ lì xì bằng mã QR cho đến thanh toán tức thì: Đừng để rủi ro an ninh mạng làm mất vui mùa Tết

Ông Phạm Huân, Giám đốc Kỹ thuật Khu vực tại Việt Nam, ManageEngine

Tuy nhiên, tại Việt Nam, hiện nay, những nghi thức ấy đang dần thay đổi mạnh mẽ so với vài năm trước. Thay vì phong bao đỏ trao tay, lì xì giờ đây được gửi bằng hình thức điện tử, những mã QR đặt cạnh chậu quất tại các quầy hàng, và thanh toán xuyên biên giới diễn ra gần như tức thì khi người dân đi du lịch hoặc mua sắm trực tuyến trong khu vực. Những gì từng gắn liền với tiền mặt trong dịp Tết đang lặng lẽ trở thành “sàn diễn” cho sự phát triển vượt bậc của thanh toán số tại Đông Nam Á.

Diện mạo mới của mùa Tết từ thanh toán số

Sự chuyển dịch này mang lại những lợi ích không thể phủ nhận, đặc biệt khi Việt Nam đang củng cố vị thế trong nền kinh tế số khu vực. Thông qua khuôn khổ Kết nối Thanh toán Khu vực, Việt Nam đã triển khai thành công các liên kết thanh toán QR song phương với Thái Lan, Campuchia, Lào và Trung Quốc. Điều này cho phép du khách sử dụng ứng dụng ngân hàng nội địa và Viet-QR để quét mã thanh toán tại hàng triệu điểm bán hàng xuyên biên giới.

Đối với người tiêu dùng Việt, cơ chế này giúp loại bỏ rào cản đổi ngoại tệ và phí phụ thu cao của thẻ tín dụng quốc tế nhờ tỷ giá hối đoái minh bạch, cập nhật theo thời gian thực. Với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), đặc biệt trong lĩnh vực du lịch và bán lẻ, tính tương tác này đảm bảo thời gian thanh toán nhanh hơn và loại bỏ các khâu trung gian tốn kém. Những cải tiến này không chỉ giúp tăng dòng tiền đáng kể mà còn giảm chi phí giao dịch, tạo lợi thế cạnh tranh quan trọng trong các giai đoạn cao điểm du lịch như Tết Nguyên đán.

Sự phổ biến của thanh toán qua mã QR cũng phản ánh kỳ vọng đang thay đổi của người dùng. Theo Ngân hàng Nhà nước, thanh toán qua mã QR ghi nhận sự tăng trưởng bùng nổ nhất với số lượng tăng 106,2% và giá trị tăng 128,1% tính đến cuối năm 2025. Đà tăng trưởng này đã góp phần đưa tổng giá trị thanh toán không dùng tiền mặt ước tính gấp 28 lần GDP quốc gia, vượt xa các mục tiêu của Chính phủ. Sự tiện lợi, tốc độ và tính quen thuộc giờ đây quyết định hành vi mua sắm, dù là đi ăn ở ngoài, mua sắm online hay gửi tiền cho người thân. Lì xì điện tử từ một khái niệm mới mẻ đã trở thành một nét văn hóa phổ biến, minh chứng cho một truyền thống được thích nghi hoàn hảo với nền kinh tế hiện đại.

Khi sự tiện lợi tạo ra kẽ hở mới...

Khi thanh toán số ngày càng trở nên phổ biến trong dịp Tết Nguyên đán, chúng cũng mở rộng bề mặt tấn công cho tội phạm mạng. Các mùa lễ hội vốn luôn là thỏi nam châm thu hút lừa đảo, nhưng sự kết hợp giữa nhu cầu chi tiêu tăng cao, tâm lý vội vàng và các công cụ thanh toán quá mượt mà đã thay đổi diện mạo rủi ro. Những kẻ gian ngày nay không chỉ lợi dụng lòng tin giữa người với người mà còn khai thác niềm tin vào các hệ thống kỹ thuật số.

Cảnh báo gần đây từ các cơ quan chức năng Việt Nam cho thấy sự gia tăng các vụ lừa đảo vào dịp Tết. Phổ biến là tin nhắn giả mạo (phishing) các tổ chức tài chính, quảng cáo khuyến mãi thương mại điện tử ảo, và các mã QR độc hại được dán đè tại các quầy hàng hoặc lan truyền trên mạng. Hiệu quả của những trò lừa này nằm ở khả năng sao chép gần như hoàn hảo các giao dich hợp pháp thường ngày.

Với người tiêu dùng, thanh toán số đôi khi làm mờ đi ranh giới giữa sự nhanh chóng và sự cẩn trọng. Việc quét mã QR trở thành một phản xạ tự nhiên đến mức người dùng bỏ qua bước kiểm tra. Tâm lý autopilot (tự động hóa) này, cộng với sự hối hả và hào phóng của ngày Tết, tạo điều kiện cho kẻ gian sử dụng các trang web giả mạo và khuyến mãi ảo để kích hoạt các giao dịch tức thời và không thể hoàn tác, một tổn thất khó thu hồi hơn nhiều so với tiền mặt.

Đối với các SME, tốc độ áp dụng thanh toán số thường nhanh hơn tiến độ nâng cấp bảo mật, khiến họ trở thành mục tiêu hàng đầu của ransomware. Các lỗ hổng thường xuất phát từ môi trường IT nói chung như thiết bị dùng chung, kiểm soát truy cập yếu hoặc tài khoản nhân viên bị xâm nhập, tạo đường dẫn gián tiếp cho kẻ tấn công làm gián đoạn vận hành và khai thác quy trình thanh toán.

Ông Phạm Huân

Những lỗ hổng bảo mật nằm ngoài tầm kiểm soát của nền tảng thanh toán

An toàn thanh toán số không tồn tại độc lập. Lừa đảo thường thành công do điểm yếu trong quản lý danh tính, bảo vệ thiết bị đầu cuối hoặc nhận thức của người dùng. Ngay cả một hệ thống thanh toán được thiết kế tốt nhất cũng có thể bị vô hiệu hóa nếu kẻ tấn công chiếm được quyền truy cập thông qua thông tin đăng nhập bị đánh cắp hoặc thiết bị bị kiểm soát.

Vấn đề “vệ sinh số” là thiết yếu cho cả cá nhân và doanh nghiệp. Những thói quen cơ bản như xác minh yêu cầu thanh toán, kiểm tra kỹ URL, kích hoạt xác thực đa yếu tố và cập nhật thiết bị thường xuyên sẽ giúp giảm thiểu rủi ro đáng kể. Đối với các tổ chức, việc xác định rõ quyền truy cập của từng người dùng vào các hệ thống cụ thể là bước nền tảng để giảm bớt nguy cơ.

Cân bằng giữa bảo vệ và trải nghiệm người dùng

Tăng cường bảo mật không nhất thiết phải đánh đổi bằng sự tiện lợi. Các biện pháp kiểm soát dựa trên rủi ro và ngữ cảnh cho phép tổ chức chỉ áp dụng xác minh bổ sung khi giao dịch có dấu hiệu bất thường, như thiết bị mới, địa điểm lạ hoặc giá trị giao dịch đột biến. Điều này giúp duy trì trải nghiệm mượt mà cho người dùng trong khi vẫn dựng lên hàng rào ngăn chặn các hoạt động độc hại.

Khả năng hiển thị cũng đóng vai trò quan trọng. Nhiều doanh nghiệp đang vận hành với cái nhìn rời rạc về môi trường bảo mật và IT, làm hạn chế khả năng phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo. Việc giám sát tập trung, quản trị danh tính và phản ứng tự động có thể giúp các đội ngũ kỹ thuật nhanh chóng nhận diện những điểm bất thường và xử lý trước khi sự cố leo thang.

Niềm tin – nền tảng của một mùa Tết không tiền mặt

Tết Nguyên đán suy cho cùng là câu chuyện về sự thịnh vượng và niềm tin. Thanh toán số đã thúc đẩy cả hai bằng cách giúp việc sẻ chia tài lộc, ủng hộ doanh nghiệp và kết nối xuyên biên giới trở nên dễ dàng hơn. Tuy nhiên, niềm tin vào hệ thống số cần được bồi đắp chủ động. Khi hệ sinh thái thanh toán ngày càng kết nối chặt chẽ, một mắt xích yếu duy nhất có thể làm lung lay niềm tin trên toàn bộ chuỗi.

Chìa khóa cho tương lai không phải là thoái lui khỏi thanh toán số, mà là phát triển song song với chúng. Chính phủ và các tổ chức tài chính sẽ tiếp tục củng cố hạ tầng và quy định, nhưng người dùng và doanh nghiệp cũng cần chia sẻ trách nhiệm. Nhận thức, trách nhiệm và các biện pháp bảo mật linh hoạt sẽ đảm bảo rằng đổi mới vẫn luôn là động lực phát triển chứ không phải là một gánh nặng rủi ro.

Khi Việt Nam đón Tết trong một bối cảnh ngày càng ít dùng tiền mặt, thông điệp trở nên rõ ràng hơn: Sự tiện lợi có thể định hình trải nghiệm, nhưng niềm tin mới là yếu tố quyết định thành công. Bằng cách tích hợp bảo mật vào thói quen số hằng ngày, người dùng và các SME có thể an tâm tận hưởng sự chuyển đổi mà vẫn giữ niềm vui ngày Tết và tài chính của mình được bảo vệ vẹn toàn.

Mai Anh