Đảm bảo công bằng trong phát triển công nghệ số

Những thách thức cốt lõi

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang được triển khai sâu rộng, công nghệ số mở ra nhiều cơ hội quan trọng cho phát triển, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra không ít thách thức và rủi ro, đặc biệt đối với các nhóm dân cư dễ bị tổn thương, làm gia tăng nguy cơ bất bình đẳng số và ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể trên môi trường số.

Tại Hội thảo “Tận dụng cơ hội và giảm thiểu rủi ro của công nghệ số đối với các nhóm dân cư trong xã hội” do Hội Truyền thông số Việt Nam (VDCA), Viện Quyền con người (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) và Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) đồng chủ trì ngày 12/1, các bên tham gia đã đề xuất nhiều giải pháp và khuyến nghị chính sách để tận dụng cơ hội của công nghệ số; đồng thời bảo đảm và thúc đẩy các quyền, lợi ích hợp pháp cho các nhóm dân cư xã hội trong tiến trình chuyển đổi số bao trùm và bền vững.

Quang cảnh hội thảo

Trên phạm vi toàn cầu, công nghệ số đã lan tỏa sâu rộng tới hầu hết các nhóm dân cư. Tại Việt Nam, mức độ ứng dụng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), gia tăng nhanh, đạt thứ hạng 6/40 quốc gia trong Bảng xếp hạng Chỉ số AI toàn cầu năm 2025.

Công nghệ mới này đặc biệt phổ biến đối với nhóm người trẻ ở đô thị, đồng thời cũng được doanh nghiệp tích hợp trực tiếp vào chiến lược tổ chức chung của doanh nghiệp với tỷ lệ cao hơn mặt bằng khu vực.

Bên cạnh đó, công nghệ số cũng đang tái định hình thị trường lao động. Riêng tại Việt Nam, sự bao phủ rộng khắp của công nghiệp đẩy nhu cầu nhân lực công nghệ thông tin tăng cao, có thể đạt tới 2 triệu người vào năm 2030, tập trung vào AI, dữ liệu lớn, an ninh mạng và internet vạn vật.

Tại hội thảo, ông Nguyễn Minh Hồng, Chủ tịch VDCA cho biết, công nghệ số, nổi bật là AI, vừa mở ra các cơ hội mới, vừa đặt ra những thách thức làm gia tăng bất bình đẳng và tác động bất lợi đến các nhóm lao động dễ bị tổn thương.

Ông Nguyễn Minh Hồng, Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam phát biểu tại hội thảo

"Nghiên cứu của Carnegie China (Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế) chỉ ra, lao động trong nền kinh tế nền tảng như tài xế công nghệ là nhóm dễ bị tổn thương khi thu nhập và điều kiện làm việc phụ thuộc trực tiếp vào thuật toán phân bổ đơn hàng và mức chiết khấu.

Do thiếu bảo trợ xã hội và hạn chế cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp, họ thường rơi vào vị thế bất lợi khi các cơ chế này thay đổi", ông Nguyễn Minh Hồng cho biết.

Với các nhóm yếu thế như phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật và đồng bào dân tộc thiểu số, môi trường số vừa mở ra cơ hội tiếp cận thông tin và dịch vụ, vừa tiềm ẩn rủi ro về lừa đảo, xâm phạm quyền riêng tư và hạn chế tiếp cận dịch vụ công trực tuyến.

Báo cáo của IPS chỉ ra rằng, 2 trong số những nguyên chính khiến người khuyết tật và đồng bào dân tộc thiểu số gặp khó khăn khi sử dụng các dịch vụ công trực tuyến là do không có ai hướng dẫn.

Trong khi đó, các đơn vị như hội phụ nữ, hội người khuyết tật hay chính quyền cấp xã ở địa phương không có đủ nhân sự và thiếu kinh nghiệm hỗ trợ, hướng dẫn cho người khuyết tật và đồng bào dân tộc thiểu số cách cài, sử dụng các ứng dụng dịch vụ công trực tuyến.

TS Lương Thu Hiền, Phó Viện trưởng, Viện Quyền Con người, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giới và Quyền Phụ nữ, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh phát biểu tại Hội thảo

Đồng quan điểm, TS. Lương Thu Hiền, Phó Viện trưởng, Viện Quyền Con người, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giới và Quyền Phụ nữ, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cũng cho rằng, Việt Nam đang đối mặt với những thách thức mới như khoảng cách số giữa các vùng, các nhóm xã hội, nguy cơ bất bình đẳng số, rủi ro về quyền riêng tư, an toàn thông tin, cũng như tác động của truyền thông số đối với các giá trị văn hóa, xã hội và quyền con người, đặc biệt đối với người nghèo, người lao động phi chính thức, người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ, trẻ em và đồng bào dân tộc thiểu số.

Cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và quyền con người

Từ thực tiễn nêu trên, Việt Nam đã ban hành nhiều nghị quyết, chương trình và đạo luật quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển công nghệ số và quản trị các hoạt động trên không gian số.

Năm 2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW, nhấn mạnh vai trò then chốt của công nghệ là ưu tiên chiến lược nhằm tạo động lực tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam hướng tới xây dựng Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số và công dân số ở trình độ tiên tiến.

Cùng với đó, Quốc hội Việt Nam đã thông qua nhiều đạo luật quan trọng như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Chuyển đổi số, Luật Trí tuệ nhân tạo... từng bước hình thành khuôn khổ pháp lý tương đối đồng bộ và toàn diện cho sự phát triển của công nghệ số và các hoạt động trên môi trường số.

Tuy nhiên, thực tiễn luôn vận động nhanh hơn chính sách, đặt ra yêu cầu cấp bách về việc nhận diện những tác động đa chiều của công nghệ số đối với từng nhóm dân cư cụ thể.

Nhằm bảo đảm các quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trong tiến trình chuyển đổi số bao trùm và bền vững, việc đánh giá tác động của công nghệ số đối với xã hội, các nhóm dân cư và các chính sách tương ứng là yêu cầu cấp thiết.

Các chuyên gia thảo luận tại Hội thảo

Ông Nguyễn Đức Lam, Cố vấn Chính sách (IPS) cho rằng, yếu tố cốt lõi vẫn là phát triển công nghệ phục vụ con người, vì nhân phẩm, quyền và tự do của con người, trong đó cần bảo vệ các cộng đồng dễ bị tổn thương nhất bằng cách chuyển từ tiếp cận thiết bị sang nâng cao năng lực số và bảo vệ an toàn số.

“Tận dụng cơ hội, lợi ích của công nghệ số bằng việc đổi mới công nghệ không tổn hại con người, lồng ghép quyền con người xuyên suốt vòng đời của công nghệ. Bên cạnh đó, tăng cơ hội kết nối, tương tác, việc làm và nâng cao năng lực số cho các nhóm dân cư dễ bị tổn thương”, ông Nguyễn Đức Lam nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Tuấn Lương, Chuyên gia độc lập, Nguyên Trưởng phòng Thí nghiệm Đổi mới sáng tạo của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) cho rằng, tại Việt Nam, công nghệ số và AI là một cơ hội lớn để giải quyết các bài toán xã hội.

Theo chuyên gia Nguyễn Tuấn Lương, muốn chuyển đổi số thành công, bền vững không chỉ cần dạy các đối tượng yếu thế dùng điện thoại hay máy tính mà cần hướng dẫn, nâng cao các kỹ năng để họ có thể làm chủ được công nghệ số, đặc biệt AI.

“Do đó, chúng ta cần công nghệ đẩy mạnh tri thức bản địa, chứ không phải cố mua ồ ạt công nghệ số từ nước ngoài vì nó đang theo xu hướng. Sự “vươn mình” của dân tộc chỉ thực chất khi chúng ta giữ vững quyền tự quyết, phát triển về công nghệ nhưng không đánh mất bản sắc chính trị và xã hội của mình”, chuyên gia Nguyễn Tuấn Lương nhấn mạnh.

TS Lương Thu Hiền khẳng định, chuyển đổi số hiện nay không còn là một quá trình mang tính kỹ thuật đơn thuần mà đã trở thành một quá trình chuyển đổi mang tính cấu trúc, tác động sâu rộng tới tổ chức xã hội, phương thức quản trị và cách thức con người thực hiện, thụ hưởng các quyền cơ bản của mình.

Trên bình diện quốc tế, các diễn đàn đa phương của Liên hợp quốc và nhiều tổ chức quốc tế đều nhấn mạnh rằng chuyển đổi số cần được định hướng bởi cách tiếp cận dựa trên quyền con người, lấy con người làm trung tâm, bảo đảm tính bao trùm và không để ai bị bỏ lại phía sau.

Ánh Dương