Tìm kiếm, phát triển các kỹ thuật canh tác giảm phát thải khí mê-tan

- PV: Thưa ông, gần đây có nhiều báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng chiến lược của việc giảm khí mê-tan trong nông nghiệp, đặc biệt nhiều tỉnh đã thực hiện các dự án trồng lúa chất lượng cao, chuyển đổi xanh. Ông có thể phân tích vì sao canh tác lúa thông minh lại là giải pháp then chốt trong việc giảm phát thải mê-tan?

- PGS.TS Nguyễn Thanh Bình, ĐH Sư phạm Hà Nội: Hiện nhiều tỉnh như Nghệ An, Điện Biên, các tỉnh khu vực đồng bằng sông Cửa Long đã bắt đầu triển khai Đề án trồng trọt phát thải thấp, đây là phần rất quan trọng của chiến lược nông nghiệp xanh.

PGS.TS Nguyễn Thanh Bình, ĐH Sư phạm Hà Nội

Việc đưa các kỹ thuật như tưới ngập - khô xen kẽ (AWD) vào canh tác lúa, thay vì ngập liên tục truyền thống, là cách rất hiệu quả để hạn chế điều kiện yếm khí trong ruộng – nơi dễ sinh khí mê-tan. Khi nông dân rút bớt nước vào thời điểm thích hợp, đồng ruộng không duy trì trạng thái ngập sâu lâu, từ đó giảm lượng khí CH₄ phát sinh. Đồng thời, đề án còn kết hợp sử dụng giống lúa chất lượng cao, phân bón thông minh và chế phẩm sinh học để vừa đảm bảo năng suất, vừa giảm phát thải.

PV: Các mô hình lúa thông minh đã triển khai tại các tỉnh với quy mô cụ thể. Theo ông, kết quả từ mô hình này mang lại bài học gì cho việc phát triển các kỹ thuật canh tác giảm metan ở các vùng khác?

PGS.TS Nguyễn Thanh Bình, ĐH Sư phạm Hà Nội: Tôi lấy ví dụ mô hình trồng lúa thông minh đang được triển khai tại Điện Biên rất đáng chú ý. Trong quá trình canh tác, các hộ nông dân được hướng dẫn áp dụng các kỹ thuật tiên tiến như tưới ngập khô xen kẽ (AWD), sử dụng giống lúa chất lượng cao, phân bón thông minh và chế phẩm sinh học thay thế thuốc bảo vệ thực vật hóa học.

Đặc biệt, mô hình cũng ứng dụng công nghệ theo dõi và đo lường phát thải khí nhà kính nhằm đánh giá hiệu quả thực tế của quy trình sản xuất mới.

Vụ lúa Đông Xuân 2024 – 2025, tỉnh Điện Biên lần đầu tiên triển khai thí điểm mô hình canh tác lúa thông minh, giảm phát thải khí mê-tan. Ảnh minh họa

Tham gia dự án, người nông dân được hỗ trợ: Chế phẩm ECO-OK; phân bón trung vi lượng Cherry; chế phẩm vi sinh; công nghệ đo lường phát thải khí metan trong quá trình canh tác lúa và báo cáo lượng khí giảm phát thải CO2e quy đổi; được tập huấn kỹ thuật canh tác lúa giảm phát thải nhà kính.

Kết quả cho thấy không chỉ năng suất lúa được cải thiện đáng kể (giống Đài Thơm 8 đạt khoảng 74,56 tạ/ha, cao hơn phương pháp truyền thống), mà lượng phát thải khí mê-tan, carbon (CO₂e) cũng giảm khoảng 2–3,5 tấn/ha. Hơn nữa, nông dân còn thu nhập thêm từ việc bán tín chỉ carbon. Điều này chứng minh rằng phát thải thấp không nhất thiết phải hy sinh năng suất nếu áp dụng kỹ thuật đúng đắn, cả môi trường và người nông dân đều có lợi.

- PV: Tuy nhiên, việc nhân rộng các kỹ thuật canh tác giảm metan như AWD hay quy trình sinh học vẫn gặp nhiều thách thức. Theo ông, đâu là rào cản lớn và làm sao để khắc phục?

- PGS.TS Nguyễn Thanh Bình, ĐH Sư phạm Hà Nội: Có vài điểm thách thức rõ ràng. Thứ nhất là nhận thức và kỹ năng canh tác của nông dân - nhiều nông hộ quen tưới liên tục, bón phân theo cách truyền thống, chưa quen áp dụng kỹ thuật mới như AWD hoặc chế phẩm sinh học. Thứ hai, chi phí đầu tư ban đầu cho công nghệ và đào tạo cũng là rào cản, đặc biệt ở quy mô nhỏ lẻ. Ngoài ra, hệ thống MRV (giám sát - báo cáo - thẩm định) để đo lượng khí giảm được từ các mô hình này vẫn chưa phổ biến rộng khắp - điều này làm khó việc chứng minh hiệu quả giảm phát thải và tham gia thị trường tín chỉ carbon.

Việc xây dựng hệ thống MRV phù hợp với sản xuất nhỏ lẻ là rất cần thiết để nhân rộng mô hình. Để khắc phục, cần có sự phối hợp giữa nhà nước, các viện nghiên cứu và nông dân: Triển khai tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ tài chính, lồng ghép việc áp dụng mô hình giảm metan vào các đề án khuyến nông, và khuyến khích việc xác minh giảm phát thải để nông dân có thể hưởng lợi từ tín chỉ carbon.

- PV: Theo ông, chiến lược dài hạn nào cần được xây dựng để thúc đẩy việc tìm kiếm và phát triển kỹ thuật canh tác giảm phát thải khí mê-tan ở Việt Nam, hướng tới mục tiêu Net Zero?

- PGS.TS Nguyễn Thanh Bình, ĐH Sư phạm Hà Nội: Tôi thấy cần một chiến lược toàn diện. Trước hết, Nhà nước cần duy trì và mở rộng các đề án canh tác lúa giảm phát thải như mô hình Điện Biên, vì đây là “thí điểm sống” để học hỏi và nhân rộng. Thứ hai, cần đầu tư mạnh hơn vào nghiên cứu và chuyển giao công nghệ - ví dụ, các viện nghiên cứu nên phát triển các chế phẩm vi sinh, phân bón thông minh và quy trình AWD phù hợp từng vùng sinh thái.

Thứ ba, cơ chế khuyến khích kinh tế như tín chỉ carbon cần được phổ biến hơn, đồng thời chính quyền địa phương nên hỗ trợ nông dân tiếp cận nguồn vốn và kỹ thuật. Cuối cùng, công tác đào tạo, nâng cao nhận thức cho nông dân rất quan trọng: nếu người nông dân hiểu rõ rằng canh tác giảm khí mê-tan không chỉ bảo vệ môi trường mà còn có lợi về kinh tế (tín chỉ carbon, tiết kiệm chi phí), họ sẽ sẵn sàng chuyển đổi.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông !

Phương Thu