Giáo dục giới tính cho người trẻ: Không dạy kiểu “mạnh ai nấy làm”

Khi học sinh “tự mò mẫm” vì thiếu giáo dục giới tính bài bản

“Cô ơi, làm thế nào để biết mình có thai?”, “Tại sao có người bị lạm dụng mà không biết đó là lạm dụng?”… Đây là những câu hỏi thật, đến từ học sinh cấp 2, cấp 3 tại các buổi tư vấn học đường. Từ những buổi học ngoại khoá về giáo dục giới tính, nhiều em lần đầu tiên được tiếp cận thông tin rõ ràng về giới tính, sức khỏe sinh sản và phòng ngừa xâm hại.

Trong khi những câu hỏi đó cần được giải đáp một cách khoa học, thấu cảm, thì tại nhiều trường học ở Hà Nội, nội dung giáo dục giới tính vẫn còn mờ nhạt. Dù Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có chỉ đạo lồng ghép vào các môn học như Sinh học, Giáo dục công dân, hoạt động ngoài giờ lên lớp, nhưng thực tế, nội dung thường chỉ dừng ở mức khái quát, không đủ chiều sâu để học sinh hiểu đúng và có kỹ năng xử lý tình huống thực tế.

Học sinh THCS hào hứng tham gia buổi truyền thông “Chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên” với cách tiếp cận sinh động, phù hợp tâm lý lứa tuổi.

“Giáo dục giới tính ở trường em chỉ dừng ở việc vẽ sơ đồ cơ quan sinh dục nam - nữ, còn lại thì thầy cô thường nói tránh, hoặc ngại nói”, Minh Tú – học sinh lớp 10 tại quận Cầu Giấy, chia sẻ. Khi bắt đầu yêu, bắt đầu tò mò, nhiều bạn trẻ không biết hỏi ai, và Google hay TikTok lại trở thành “người tư vấn” chính. Tuy nhiên, hệ lụy là không ít học sinh bị dẫn dắt bởi các nội dung phản khoa học, thậm chí độc hại.

Một khảo sát của Tổ chức Plan International tại Việt Nam năm 2023 cho thấy, 63% học sinh THCS và THPT ở khu vực đô thị không biết cách nhận diện hành vi xâm hại tình dục, 51% cảm thấy xấu hổ hoặc sợ khi nói về vấn đề giới tính. Con số ấy phản ánh rõ sự thiếu hụt về giáo dục giới tính có hệ thống trong môi trường học đường.

Không chỉ học sinh, nhiều phụ huynh cũng rơi vào trạng thái bị động. Chị Lê Thị Hà (phụ huynh có con học lớp 8 ở Ba Đình), cho biết: “Tôi từng rất ngại nói chuyện giới tính với con, sợ làm con xấu hổ hoặc nghĩ lệch. Nhưng rồi thấy con hay hỏi lung tung trên mạng, tôi mới thấy cần trò chuyện nghiêm túc với con hơn.” Câu chuyện của chị cũng là điều mà nhiều gia đình đang gặp phải: lúng túng vì thiếu kỹ năng, thiếu sự dẫn dắt.

Quang cảnh buổi truyền thông tại trường học ở quận Đống Đa: Đông đảo học sinh chăm chú theo dõi những thông tin về giới tính và sức khỏe sinh sản.

Chuyên gia tâm lý học đường Lê Hồng Sơn chia sẻ: “Chúng tôi từng tiếp nhận những trường hợp học sinh rơi vào khủng hoảng sau khi bị quấy rối, nhưng không biết đó là hành vi sai trái, cũng không biết cách kể với người lớn. Đó là cái giá phải trả khi chúng ta còn coi nhẹ giáo dục giới tính.”

Ở tuổi vị thành niên, khi tâm sinh lý thay đổi mạnh mẽ, học sinh rất cần một “bản đồ” định hướng đúng đắn để hiểu về bản thân, biết tôn trọng người khác và biết cách bảo vệ mình. Việc để các em “tự mò mẫm”, tìm hiểu giới tính qua mạng hay từ bạn bè cùng trang lứa chẳng khác nào bước đi trong bóng tối.

Giáo dục giới tính bài bản không phải là “cấm kỵ” hay “gây tò mò không cần thiết”, mà là trang bị kỹ năng sống còn, để thanh thiếu niên biết yêu thương chính mình, tự bảo vệ mình và trở thành người trưởng thành có trách nhiệm trong tương lai.

Muốn dạy giới tính hiệu quả, cần đồng bộ từ trường học đến gia đình

Giáo dục giới tính không thể thành công nếu chỉ giao cho một bên. Khi nhà trường còn e ngại, gia đình còn lúng túng và xã hội vẫn chưa cởi mở, thì việc trẻ em và thanh thiếu niên thiếu kỹ năng, thiếu hiểu biết về giới tính, sức khỏe sinh sản hay phòng chống xâm hại cũng là điều dễ hiểu.

Nhiều chuyên gia đã chỉ ra lỗ hổng lớn: chương trình giảng dạy còn manh mún, thiếu thực hành, và phần lớn giáo viên không được đào tạo bài bản để đảm nhận nội dung nhạy cảm này. “Giáo dục giới tính mà chỉ dừng ở lý thuyết thì như dạy bơi trên cạn, trẻ sẽ không biết cách xử lý khi thực sự gặp tình huống ngoài đời”, một chuyên gia ví von.

Giáo viên đang chia sẻ với học sinh về những thay đổi sinh lý trong tuổi dậy thì – một nội dung quan trọng trong chương trình giáo dục giới tính tại nhà trường.

Cô Nguyễn Thu Hương – giáo viên bộ môn Sinh học tại một trường THPT ở quận Hai Bà Trưng chia sẻ: “Tôi rất muốn lồng ghép kỹ năng sống, kỹ năng từ chối hay nhận diện nguy cơ xâm hại vào giờ học, nhưng giáo án hiện tại vẫn nặng phần kiến thức sinh học thuần túy. Nhiều thầy cô cũng chưa được bồi dưỡng bài bản để giảng dạy nội dung này, nên thường né hoặc nói qua loa.”

Trong khi đó, ở gia đình, nơi lẽ ra phải là “vùng an toàn” để con trẻ được hỏi, được chia sẻ, thì không ít cha mẹ vẫn chọn cách im lặng. Phần vì ngại, phần vì thiếu kiến thức. Chị Minh Trang – phụ huynh có con học lớp 9 kể rằng: “Tôi từng nghĩ dạy con về giới tính là… dạy sớm quá, sợ con tò mò. Nhưng hóa ra không nói thì con lại lên mạng tìm, mà thông tin trên mạng thì trôi nổi, khó kiểm soát.”

Sự rời rạc giữa các bên khiến việc giáo dục giới tính ở Việt Nam, đặc biệt ở các đô thị như Hà Nội, vẫn thiếu một hệ thống đồng bộ. Trong khi ở nhiều nước phát triển, trẻ em được tiếp cận kiến thức giới tính từ mầm non, có lộ trình phù hợp từng độ tuổi, thì học sinh Việt thường phải đợi đến cuối cấp 2, thậm chí cấp 3, mới được học mà nhiều khi chỉ là vài buổi nói chuyện chuyên đề, rất ít tương tác.

Giáo viên đang tận tình hướng dẫn học sinh tìm hiểu kiến thức giới tính qua hình thức trò chơi và thảo luận nhóm

Theo ThS. Nguyễn Ngọc Dung – chuyên gia tư vấn sức khỏe học đường, “Giáo dục giới tính không thể làm kiểu ‘mì ăn liền’. Phải có chiến lược dài hạn, đồng bộ giữa nhà trường – gia đình – truyền thông và sự vào cuộc quyết liệt của ngành giáo dục.”

Một số mô hình tích cực đã bắt đầu được triển khai thí điểm tại Hà Nội, như kết nối giữa nhà trường với trung tâm tư vấn, mời bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý về giảng dạy, hoặc tổ chức các buổi nói chuyện cho phụ huynh để cùng phối hợp trong cách giáo dục con. Tuy nhiên, số lượng còn rất hạn chế và chưa trở thành phổ biến.

Trong bối cảnh xã hội ngày càng cởi mở, tiếp cận thông tin ngày càng dễ, thì trẻ em càng cần “áo giáp” kiến thức vững vàng. Sự đồng hành giữa trường học – phụ huynh – xã hội là cách duy nhất để giáo dục giới tính trở thành nền tảng cho sự phát triển toàn diện, chứ không còn là “chuyện nhạy cảm” phải tránh né.

Đình Trung