Họa kim sa: Nghệ thuật cổ “chạm” đến trái tim gen Z

Kế thừa tinh hoa văn hóa

Hoàng Anh sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước. Từ nhỏ, vẻ đẹp của đất nước đã in sâu vào tâm hồn cô gái trẻ qua tà áo lính của cha mẹ, những làn điệu dân ca và câu chuyện bà kể. "Mình đã luôn khao khát thể hiện vẻ đẹp ấy qua tranh vẽ và các loại hình nghệ thuật khác," Hoàng Anh chia sẻ.

Với mong muốn tìm kiếm một kỹ thuật độc đáo để làm mới dòng tranh dân gian Việt Nam, Nguyễn Hoàng Anh đã dành một năm nghiên cứu và ba năm thử nghiệm để phát triển Họa kim sa. Đây là một kỹ thuật mô phỏng và kế thừa từ "Kháp ti pháp lang" hay còn gọi là Cảnh Thái Lam. Vào những năm 1820 đến 1883, loại hình nghệ thuật này cũng xuất hiện tại Việt Nam với tên gọi "Pháp lam Huế". Trong đó, "Họa" là vẽ, "Kim" chỉ dây kim loại (cụ thể là dây tơ đồng được uốn tạo đường nét cho bức tranh) và "Sa" là cát – chất liệu phủ khắp bề mặt tác phẩm.

Bạn trẻ Nguyễn Hoàng Anh

Kỹ nghệ chế tác pháp lam từng xuất hiện thời nhà Nguyễn nhưng chỉ tồn tại khoảng 60 năm, sau đó thu hẹp dần và gần như thất truyền. "Pháp lam Huế" là kỹ thuật tráng men trên cốt kim loại, nung ở nhiệt độ cao, bắt nguồn từ Trung Quốc với hai kỹ thuật phổ biến là họa pháp lam và ngăn ô chia hộc kháp ty pháp lam (hay còn gọi là Cảnh Thái Lam). Dù phương thức và tên gọi khác nhau, các tác phẩm trang trí còn lưu lại đều cho thấy sự sang trọng, xa xỉ của một dòng men chỉ dành cho cung vua, phủ chúa.

Hoàng Anh luôn tỉ mỉ, dồn tâm huyết vào từng tác phẩm

Khi tiếp cận và tìm hiểu cách chế tác kỹ nghệ Cảnh Thái Lam, Hoàng Anh nhận thấy kỹ thuật truyền thống này vô cùng phức tạp, cầu kỳ, phải trải qua 7 công đoạn chính và 108 bước phụ. Khó khăn nhất là việc gia nhiệt 600 độ C trong lò nung để hoàn thiện sản phẩm. Để đưa nghệ thuật đã thất truyền quay trở lại, Hoàng Anh hiểu rằng cách thức thực hiện phải đơn giản, hiện đại, dễ tiếp cận.

Mất một năm để tìm tòi và ba năm thử nghiệm, Hoàng Anh đã tìm ra phương thức mô phỏng với ba công đoạn: Uốn tơ đồng, điểm lam và tráng men, mang phương thức này về Việt Nam và đặt cho nó một tên gọi mới là Họa kim sa.

Đưa văn hóa dân gian vào đời sống đương đại

Một tác phẩm Họa kim sa

Cải tiến quan trọng nhất để đưa môn nghệ thuật này phổ biến rộng rãi và tiếp cận được với giới trẻ chính là thay thế bước gia nhiệt 600 độ C bằng cách tráng men với keo epoxy - resin. Sự thay thế này không chỉ giữ được vẻ đẹp của các sản phẩm làm theo kỹ thuật cổ mà còn giúp các bước thực hiện trở nên dễ dàng hơn, nhiều người có thể tự tay làm những sản phẩm trang trí ứng dụng trong cuộc sống.

Với niềm đam mê Họa kim sa, năm 2020, Hoàng Anh đã thành lập nhóm Họa Gấm với mong muốn tôn vinh nét đẹp văn hóa và nghệ thuật cổ truyền Việt Nam thông qua kỹ thuật mới này. Cô gái trẻ đã ứng dụng Họa kim sa vào việc trang trí các sản phẩm lưu niệm, kết hợp trên các chất liệu gỗ, nhựa như ốp điện thoại, lót cốc, bưu thiếp, lịch, quạt giấy, túi xách...

Các sản phẩm Họa kim sa

Lấy cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ, tranh Hàng Trống, Hoàng Anh biến những chiếc ốp điện thoại, hộp gương, quạt giấy, móc chìa khóa trở nên sinh động với hình ảnh: Em bé ôm gà, em bé ôm vịt, đàn gà, đàn lợn, Lý ngư vọng nguyệt... Những hoa văn, họa tiết, hình ảnh văn hóa dân gian truyền thống không chỉ xuất hiện mỗi dịp Tết mà còn thường xuyên đồng hành cùng giới trẻ trên các vật phẩm hàng ngày, góp phần lan tỏa và quảng bá nét đẹp văn hóa Việt Nam.

Hoàng Anh cũng thường xuyên tổ chức các tọa đàm tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, trực tiếp hướng dẫn các bạn trẻ tiếp cận, thực hành và trải nghiệm Họa kim sa. Cô gái trẻ tin rằng: "Không phải là làm cái gì quá lớn lao mới gọi là yêu nước. Yêu nước nằm trong từng hành động nhỏ".

Hoàng Anh cũng rất tâm đắc với câu nói của Gen Z: "Yêu nước không phải là trend, yêu nước nằm ở trong gen chúng mình". Cô gái trẻ tin rằng làm bất cứ điều gì xuất phát từ tình yêu quê hương, đất nước cũng sẽ gặt hái được thành công. Niềm tin đó trở thành động lực để Hoàng Anh lan tỏa, đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với người trẻ.

Nguyễn Dũng