Nơi lưu giữ ký ức vàng son nghề nhiếp ảnh

Giữ hồn làng nghề trong không gian bảo tàng

Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá được xây dựng và chính thức đi vào hoạt động từ năm 2017 do chính người dân trong làng khởi xướng và thực hiện. Quá trình xây dựng bảo tàng có sự cố vấn chuyên môn của PGS.TS Nguyễn Văn Huy - nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cùng bà Véronique Dollfus - chuyên gia tư vấn thiết kế bảo tàng người Pháp.

Không gian trưng bày của bảo tàng rộng khoảng 300m², giới thiệu tới công chúng 150 bức ảnh, 25 pa-nô bài viết và gần 150 hiện vật gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá.

Theo ông Nguyễn Văn Thắng - Giám đốc Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá, bảo tàng được xây dựng xuất phát từ nguyện vọng bảo vệ, gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống của làng nghề.

Dù không gian hoạt động còn hạn chế, Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá vẫn trở thành nơi lưu giữ những ký ức và câu chuyện sống động về nghề nhiếp ảnh (Nguyệt Minh)

Ông Nguyễn Văn Thắng cho biết: “Nếu chỉ làm nhà truyền thống thì phạm vi tiếp cận công chúng còn hạn chế. Bảo tàng dù diện tích không lớn nhưng với cách tổ chức trưng bày khoa học, chuyên nghiệp trên hai tầng không gian có thể phát huy tốt tính nhân văn; đồng thời trở thành một điểm đến văn hóa, góp phần thúc đẩy du lịch cộng đồng của địa phương”.

Không gian bảo tàng tuy chỉ gói gọn trong một căn nhà nhỏ, theo chia sẻ của ông Thắng là “chưa bằng một gian trưng bày tại các bảo tàng lớn” nhưng các hiện vật, tư liệu được sắp xếp theo từng chủ đề rõ ràng, dẫn dắt người xem đi từ những giai đoạn sơ khai cho tới thời kỳ phát triển hưng thịnh của nghề nhiếp ảnh Lai Xá.

Tầng 1 của bảo tàng kể câu chuyện về ngôi làng thuở ban đầu, gắn với công lao to lớn của ông tổ nghề - cụ Nguyễn Đình Khánh (cụ Khánh Ký). Tại đây còn tái hiện không gian một tiệm chụp ảnh xưa với nội thất và phông cảnh đặc trưng, tạo điều kiện để du khách trải nghiệm và chụp ảnh.

Không gian trưng bày tại tầng 1 tái hiện sinh động hình ảnh một tiệm ảnh xưa (Ảnh: Nguyệt Minh)

Tầng 2 là không gian trưng bày chính, giới thiệu nhiều bộ sưu tập ảnh theo các chủ đề khác nhau; đồng thời phản ánh cuộc sống, đóng góp của người Lai Xá trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Cũng theo ông Thắng, số lượng hiện vật, kỷ vật liên quan đến hơn một thế kỷ nghề ảnh của người Lai Xá và của nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam hiện vẫn còn rất nhiều song phần lớn đang được lưu giữ rải rác trong các gia đình, cá nhân.

Nếu không có bảo tàng, theo thời gian những hiện vật này rất dễ bị thất lạc hoặc hư hỏng. Từ khi đi vào hoạt động, mỗi năm bảo tàng đều tiếp nhận thêm nhiều hiện vật quý do chính chủ sở hữu hiến tặng, trong đó có những kỷ vật đặc biệt giá trị như chiếc máy ảnh của cụ Khánh Ký và những bức ảnh do chính tay cụ chụp.

Bộ sưu tập máy ảnh cổ là những hiện vật do người dân Lai Xá đóng góp, góp phần tái hiện và làm phong phú không gian trưng bày của bảo tàng (Ảnh: Nguyệt Minh)

Trải qua hơn 130 năm, làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá có những giai đoạn thăng trầm; ngày nay, người theo nghề không còn chiếm đa số. Tuy nhiên, với danh tiếng là cái nôi của nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam, Lai Xá vẫn là làng nghề nhiếp ảnh duy nhất trong cả nước duy trì và phát triển nghề một cách liên tục. Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá đã và sẽ tiếp tục là nơi lưu giữ đầy đủ nhất những tư liệu, hình ảnh và kỷ vật phản ánh quá trình hình thành, phát triển của nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam.

Mong muốn lưu giữ những giá trị của làng nghề

Chia sẻ về thời kỳ vàng son của làng nghề, ông Thắng cho biết, nhiếp ảnh Lai Xá phát triển rực rỡ nhất vào khoảng giữa thế kỷ XX. Người Lai Xá đã mở hơn 200 hiệu ảnh tại khắp các tỉnh, thành trong cả nước và cả ở nước ngoài.

Trong những năm 1940 - 1950, riêng tại Hà Nội có khoảng 40 hiệu ảnh, người Lai Xá chiếm tới 33 hiệu. Tại Sài Gòn, theo ước tính, có thời điểm khoảng 80% hiệu ảnh do người Lai Xá làm chủ. Những thương hiệu nổi tiếng một thời như Kim Lai, Mỹ Lai, Vạn Hoa, Thủ đô Ảnh viện, Duy Tân, An Ký, Thịnh Ký, Thiên Nhiên... đều xuất thân từ làng Lai Xá.

Ở thời kỳ vàng son, thợ ảnh Lai Xá có mặt từ Bắc chí Nam. Một gian trưng bày của bảo tàng hiện giới thiệu những bức ảnh “để đời” của các minh tinh nổi tiếng do chính thợ ảnh Lai Xá thực hiện (Ảnh: Nguyệt Minh)

Theo ông Thắng, điều làm nên sự khác biệt của người thợ ảnh Lai Xá là phải thành thạo toàn bộ các công đoạn của nghề: Từ chụp ảnh, tráng phim, phóng ảnh, sửa ảnh, tô màu, làm giấy ảnh, cho tới pha chế thuốc ảnh sao cho phù hợp với điều kiện thời tiết từng mùa. Nhờ kinh nghiệm tích lũy và truyền nghề qua nhiều thế hệ, các thợ ảnh Lai Xá có thể chụp hàng chục cuộn phim trong điều kiện thời tiết bất lợi mà ảnh vẫn bắt sáng đều, đẹp.

Không chỉ giỏi kỹ thuật, thợ ảnh Lai Xá còn nổi tiếng ở khả năng “bắt” được khoảnh khắc tự nhiên nhưng thần thái nhất của khách hàng. Trong điều kiện công nghệ còn hạn chế, mỗi lần bấm máy đều phải tính toán kỹ lưỡng, bởi số lượng ảnh chụp rất ít. Chính sự cẩn trọng và tinh tế ấy đã tạo nên dấu ấn riêng cho ảnh Lai Xá.

Một thời vàng son của làng nghề đã lùi vào quá khứ nhường chỗ cho sự phát triển nhanh chóng của công nghệ hiện đại. Dù vẫn còn người Lai Xá hoạt động trong lĩnh vực nhiếp ảnh nhưng vị thế đỉnh cao xưa khó có thể duy trì nguyên vẹn. Bởi vậy, theo ông Thắng, bảo tàng giống như một “điểm neo”, không chỉ nhắc nhớ người dân Lai Xá về lịch sử của làng nghề mà còn góp phần giáo dục thế hệ trẻ về niềm đam mê, sự trân trọng đối với nghề truyền thống.

Ông Thắng bày tỏ mong muốn Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá không chỉ là nơi mở cửa đón khách tham quan mà còn trở thành không gian tổ chức các hoạt động trải nghiệm, góp phần thu hút du lịch và phát triển du lịch văn hóa cộng đồng tại địa phương (Ảnh: Nguyệt Minh)

Dù đi vào hoạt động từ năm 2017 song hiện nay đối tượng tham quan chủ yếu của bảo tàng vẫn là sinh viên các trường đại học, con em trong làng hoặc những người nghiên cứu, yêu nhiếp ảnh. Những ngày thường, bảo tàng khá vắng vẻ. Lý giải điều này, ông Thắng cho biết bảo tàng hoạt động hoàn toàn miễn phí, với nguồn nhân lực và vật lực hạn chế nên chưa thể mở cửa thường xuyên.

Chính vì vậy, ông Thắng bày tỏ mong muốn nhận được sự quan tâm, chung tay nhiều hơn từ cộng đồng địa phương cũng như những người yêu nhiếp ảnh, để cùng gìn giữ và phát triển một bảo tàng đặc biệt. Từ đó, Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá có thể trở thành một điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch văn hóa của Thủ đô Hà Nội.

Tùng Chi - Nguyệt Minh