"Nóng" vấn đề văn hóa, đạo đức trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo

Xây dựng văn hóa, đạo đức AI

Tham gia thảo luận tại Tổ 1 - Đoàn ĐBQH TP Hà Nội, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Bùi Hoài Sơn đánh giá cao Tờ trình và Báo cáo thẩm tra công phu của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường về dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo.

Phó Trưởng đoàn ĐBQH TP Hà Nội Nguyễn Ngọc Tuấn điều hành thảo luận tại Tổ 1

Ông nhấn mạnh, đây là đạo luật lần đầu tiên mà chúng ta điều chỉnh một lĩnh vực công nghệ nền tảng, đang và sẽ tác động sâu sắc đến mọi mặt đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, đến cách con người suy nghĩ, làm việc và sáng tạo.

Trong bối cảnh Đảng đã ban hành Nghị quyết 52 về chủ động tham gia Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết 66 về xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên mới, Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân… việc Quốc hội xem xét Luật Trí tuệ nhân tạo có ý nghĩa như một bước tiếp theo để xây dựng trụ cột thể chế cho kỷ nguyên số.

Từ góc nhìn của một người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, đại biểu này đặc biệt quan tâm đến nội dung định hình “văn hóa AI”, bảo đảm AI phục vụ con người, tôn trọng các giá trị văn hóa, đạo đức, bản sắc dân tộc và quyền con người.

Đại biểu Bùi Hoài Sơn đánh giá cao Điều 4 khẳng định những nguyên tắc “lấy con người làm trung tâm, tôn trọng nhân phẩm, quyền con người, quyền riêng tư và bảo đảm lợi ích công cộng”; “bảo đảm an toàn, công bằng, minh bạch, không thiên lệch, không phân biệt đối xử và không gây hại cho con người hoặc xã hội”; “tuân thủ pháp luật, chuẩn mực đạo đức và giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần củng cố trật tự, đạo lý và phát triển xã hội lành mạnh”; đồng thời “thúc đẩy đổi mới sáng tạo gắn với phát triển xanh, bao trùm và bền vững, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc”.

Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Bùi Hoài Sơn góp ý cho dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo

“Đây chính là nền tảng để chúng ta xây dựng “văn hóa AI” - tức là hệ giá trị, chuẩn mực, lối sống, ứng xử của con người trong một môi trường ngày càng thấm đẫm công nghệ” - ĐBQH Bùi Hoài Sơn nói.

Góp ý về nội dung này, chuyên gia Bùi Hoài Sơn cho rằng: Nên cấu trúc lại các nguyên tắc theo nhóm: Nhóm về con người và quyền, nhóm về an toàn - rủi ro, nhóm về đạo đức - pháp luật, nhóm về phát triển - hội nhập, nhằm tránh trùng lặp, tăng tính logic và dễ áp dụng cho các chủ thể triển khai; đồng thời, nên cân nhắc bổ sung rõ nguyên tắc về trách nhiệm giải trình và khả năng truy xuất nguồn gốc đối với hệ thống AI, bảo đảm mọi hệ thống có thể được giám sát, nhất là trong các lĩnh vực nhạy cảm như báo chí, truyền thông, giáo dục, văn hóa.

Ngoài ra, theo ĐBQH Bùi Hoài Sơn, Điều 4 quy định về bảo vệ người dùng, rất cần bổ sung yêu cầu đánh giá tác động văn hóa - xã hội và tác động đối với bình đẳng giới, đối với các nhóm dễ bị tổn thương trong quá trình thiết kế và vận hành hệ thống AI, bởi lẽ AI có thể vô tình tái tạo những định kiến giới, định kiến vùng miền, sắc tộc nếu dữ liệu huấn luyện chứa các định kiến đó.

Các ĐBQH TP Hà Nội tham dự thảo luận

Tại Điều 5, ông cho rằng, cần ghi nhận rõ hơn các định hướng về khuyến khích, ưu tiên ứng dụng AI trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, trong sáng tạo nghệ thuật, trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

“Đây là những lĩnh vực mà Việt Nam có lợi thế về tài nguyên văn hóa nhưng còn hạn chế về nguồn lực; AI có thể là công cụ hữu hiệu để số hóa di sản, tạo các sản phẩm trải nghiệm mới, nâng cao năng suất sáng tạo.

Chúng ta cần phải có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo, startup văn hóa - nghệ thuật ứng dụng AI, ví dụ trong sản xuất phim ảnh, âm nhạc, thiết kế, quảng cáo, du lịch văn hóa… đồng thời yêu cầu tuân thủ nghiêm các chuẩn mực đạo đức, bản quyền" - chuyên gia nhấn mạnh.

Tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ dữ liệu cá nhân

Dự thảo Luật dành một điều rất quan trọng về giáo dục và phát triển nhân lực. Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Bùi Hoài Sơn cho rằng, dạy AI trong nhà trường không chỉ là dạy kỹ năng sử dụng công cụ, mà phải là dạy “văn hóa số”, “đạo đức công nghệ” và năng lực thẩm định thông tin. Người học cần hiểu những nguy cơ như thông tin sai lệch, thao túng dư luận, lệ thuộc vào máy móc, đánh mất năng lực tư duy độc lập, sáng tạo.

“Tôi đề nghị dự thảo Luật bổ sung nhấn mạnh hơn nội dung giáo dục về quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu cá nhân trong môi trường AI; Tôn trọng quyền tác giả, quyền liên quan, đạo đức sáng tạo khi sử dụng AI trong nghệ thuật; năng lực thẩm mỹ, tư duy phản biện, khả năng phân biệt giữa nội dung do con người tạo ra và nội dung do AI tạo ra, để không đánh đồng mọi thứ, không đánh mất “cái hồn” của văn hóa”- ĐBQH Bùi Hoài Sơn nói.

Đại biểu Lê Nhật Thành (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội)

Về vấn đề quyền sở hữu trí tuệ và quyền tác giả đối với sản phẩm do AI, đại biểu Bùi Hoài Sơn cho rằng, điều này đang chưa được quy định rõ trong dự thảo luật.

“Là người làm công tác văn hóa, tôi thấy đây là mối quan tâm sát sườn của giới văn nghệ sĩ, nhà sản xuất văn hóa nghệ thuật. Nếu không quy định kịp thời, nghệ sĩ Việt Nam có thể bị thiệt thòi, còn môi trường sáng tạo văn hóa sẽ trở nên bất ổn" - ĐBQH Bùi Hoài Sơn nói.

Ông đề nghị Luật Trí tuệ nhân tạo nên có ít nhất một điều khoản mang tính nguyên tắc, khẳng định mọi ứng dụng AI phải tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, không được sử dụng trái phép dữ liệu huấn luyện từ các tác phẩm văn học, nghệ thuật, âm nhạc, điện ảnh… và giao Luật Sở hữu trí tuệ xử lý chi tiết; đồng thời phải làm rõ hơn trách nhiệm của các nền tảng cung cấp dịch vụ AI, đặc biệt là các nền tảng xuyên biên giới, trong việc tôn trọng pháp luật Việt Nam về báo chí, điện ảnh, an ninh mạng, an toàn thông tin, trẻ em…

Đồng tình với đại biểu Bùi Hoài Sơn, đại biểu Lê Nhật Thành (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội) đề nghị: Khoản 17 Điều 28 dự thảo Luật quy định về việc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công phải được thực hiện theo nguyên tắc công khai, minh bạch và có trách nhiệm...

Việc sử dụng, cung cấp hệ thống trí tuệ nhân tạo phải dựa trên yếu tố: an toàn, minh bạch, công khai, công bằng, bảo vệ quyền con người và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, tại khoản 1 Điều 28 mới chỉ dừng ở việc công khai, minh bạch và có trách nhiệm.

“Tôi đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, bổ sung thêm quy định về an toàn vào khoản 1 Điều 28 và viết lại thành: “Việc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công phải được thực hiện theo nguyên tắc an toàn, công khai, minh bạch và có trách nhiệm; tuân thủ hướng dẫn của Bộ Khoa học và Công nghệ về tiêu chí đạo đức và quản trị trí tuệ nhân tạo trong khu vực nhà nước” - ông Lê Nhật Thành nói.

Hoàn thiện cơ chế phát triển nguồn nhân lực AI

Tham gia thảo luận, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Lan cho biết, dự thảo đã nêu định hướng phát triển nhân lực AI ở Điều 24, nhưng vẫn còn ba điểm nghẽn lớn của giáo dục đại học mà luật chưa giải quyết: Một là, thủ tục mở ngành mới còn chậm, trong khi AI thay đổi rất nhanh. Hai là, các trường khó thu hút chuyên gia quốc tế do thiếu cơ chế đặc thù. Ba là, chưa có chính sách phát triển giảng viên AI một cách mạnh mẽ.

Theo đại biểu này, Điều 1 quy định AI dùng cho “nghiên cứu - đào tạo” không thuộc phạm vi điều chỉnh của luật, nhưng lại chưa làm rõ thế nào là “sử dụng nội bộ”. Nếu không giải thích rõ, cơ quan quản lý có thể hiểu cứng nhắc, khiến hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp bị hạn chế, trong khi đây lại là hoạt động rất quan trọng để phát triển nhân lực AI chất lượng cao.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan - Đoàn ĐBQH TP Hà Nội

Đại biểu Nguyễn Thị Lan đề nghị bổ sung vào luật các cơ chế đặc thù cho giáo dục đại học: cho phép trường chủ động mở ngành mới; có chính sách thu hút chuyên gia quốc tế và có cơ chế phát triển giảng viên, đặc biệt trong các ngành AI - dữ liệu - tự động hóa; đồng thời, cần làm rõ phạm vi “AI phục vụ nghiên cứu - đào tạo” để bảo đảm hoạt động học thuật được thông thoáng.

“Kinh nghiệm từ Singapore, Hàn Quốc hay Israel cho thấy nơi nào trao quyền tự chủ mạnh cho đại học và khuyến khích hợp tác với doanh nghiệp, nơi đó nhân lực AI phát triển nhanh và bền vững. Thực tiễn Việt Nam cũng chứng minh rằng các trường có cơ chế linh hoạt đào tạo được đội ngũ tốt hơn và nhanh hơn” - ĐBQH Nguyễn Thị Lan nói.

Thái Sơn